Puna që bëjmë çdo ditë mund të ketë ndikim më të madh në shëndetin e trurit sesa mendojmë.
Sa më shumë ta ushtrojmë trurin, aq më shumë mund ta ndihmojmë atë të ruajë aftësitë njohëse me kalimin e moshës. Dhe duke qenë se një pjesë shumë të madhe të jetës e kalojmë duke punuar, profesioni dhe mënyra se si e bëjmë punën mund të luajnë një rol të rëndësishëm.
Kështu argumenton neuroshkencëtari Tommy Wood, profesor i asociuar i pediatrisë dhe neuroshkencës në University of Washington dhe autor i librit “The Stimulated Mind: Future-Proof Your Brain from Dementia and Stay Sharp at Any Age”.
“Sa më komplekse dhe kërkuese të jetë puna juaj nga ana mendore, aq më i ulët është rreziku i demencës. Pra, nuk bëhet domosdoshmërisht fjalë për profesione specifike, por për atë që kërkon puna prej jush”, shpjegon Wood për CNBC Make It.
Por cilat janë karakteristikat e një pune që e mban trurin aktiv?
Sipas neuroshkencëtarit, tri elemente janë veçanërisht interesante.
1. Orientimi dhe përpunimi hapësinor
Aftësia për të kujtuar rrugë, vende dhe për t’u orientuar në hapësirë aktivizon hipokampusin, një zonë e trurit që luan rol të rëndësishëm në kujtesë dhe të mësuar.
Sipas Wood, kur e sfidojmë këtë pjesë të trurit, ajo përgjigjet duke përmirësuar funksionimin.
Një shembull interesant vjen nga profesionet që kërkojnë orientim të vazhdueshëm.
Një studim i Harvard Medical School, i publikuar në British Medical Journal në dhjetor 2024, analizoi të dhëna nga më shumë se 400 profesione dhe evidentoi një rezultat interesant: drejtuesit e taksive dhe ambulancave kishin përqindjen më të ulët të vdekjeve të lidhura me Alzheimer-in krahasuar me profesionet e tjera të analizuara.
Një shpjegim i mundshëm lidhet pikërisht me kërkesën e vazhdueshme për orientim dhe krijimin e hartave mendore.
Por teknologjia mund të jetë duke e ndryshuar këtë.
Nëse një shofer mbështetet vazhdimisht te GPS-i dhe telefoni për të gjetur çdo destinacion, truri nuk ka më të njëjtën nevojë për të kujtuar dhe përpunuar rrugët.
Një shembull i famshëm janë shoferët e taksive të zeza në Londër, të cilët tradicionalisht duhet të mësojnë mijëra rrugë dhe pika orientimi për të marrë licencën.
Një studim i publikuar në vitin 2000, ku u krahasuan imazhet MRI të shoferëve të taksive në Londër me ato të personave që nuk ushtronin këtë profesion, gjeti dallime domethënëse në hipokampus.
Ideja nuk është që të gjithë duhet të bëhemi shoferë taksie.
Mesazhi është më i thjeshtë: orientimi dhe përdorimi aktiv i kujtesës hapësinore mund ta sfidojnë trurin.
2. Kreativiteti
Elementi i dytë është kreativiteti.
Punët që përfshijnë muzikën, kërcimin, artin, krijimin vizual apo edhe video-lojërat mund të kërkojnë procese komplekse mendore.
Sipas Wood, personat me ekspertizë në fusha kreative mund të shfaqin shenja të plakjes më të ngadaltë të trurit krahasuar me njerëzit që nuk angazhohen në këto praktika.
Një studim i publikuar në Nature Communications në tetor 2025 dhe i realizuar nga një ekip prej 50 studiuesish lidhi ekspertizën në disa aktivitete kreative me modele më të favorshme të plakjes së trurit.
“Truri i tyre tenton të duket ose të funksionojë sikur të ishte më i ri”, shpjegon Wood.
Por kreativiteti nuk ka të bëjë vetëm me të qenit artist.
Në shumë profesione, të qenit kreativ do të thotë të zgjidhësh probleme të reja, të mësosh aftësi, të bashkëpunosh me njerëz të ndryshëm dhe të gjesh mënyra të reja për të realizuar një detyrë.
Të gjitha këto e detyrojnë trurin të aktivizojë rrjete të ndryshme në vend që të përsërisë vazhdimisht të njëjtin proces.
Sipas Wood, pikërisht ky aktivizim i shumë rrjeteve të ndryshme të trurit mund të jetë një nga arsyet pse aktivitetet kreative janë të dobishme.
3. Një punë që nuk është e njëjtë çdo ditë
Elementi i tretë është ajo që në literaturën profesionale njihet si “job latitude”.
Në terma të thjeshtë, bëhet fjalë për larminë dhe autonominë që keni në punën tuaj.
Një ditë mund të zhvilloni takime, ditën tjetër të analizoni të dhëna dhe më pas të përgatisni një prezantim apo të zgjidhni një problem të ri.
Pyetja që Wood sugjeron t’i bëjmë vetes është e thjeshtë:
“A po bëj diçka ndryshe çdo ditë?”
Në neuroshkencë, punë të tilla shpesh përshkruhen si profesione komplekse.
Një studim i vitit 2023 me 355 të rritur në SHBA lidhi kompleksitetin profesional me kujtesë më të fortë dhe rrezik më të ulët të demencës.
Kompleksiteti mund të marrë forma shumë të ndryshme.
Për një punonjës social mund të jetë komunikimi dhe zgjidhja e problemeve me njerëz të ndryshëm. Për një analist mund të jetë menaxhimi i të dhënave komplekse. Për një drejtues mund të jetë kalimi vazhdimisht nga vendimmarrja te komunikimi, negociatat dhe strategjia.
Një tjetër studim, i publikuar në vitin 2024 në Neurology, sugjeron se puna që stimulon trurin gjatë periudhës 30-65 vjeç mund të lidhet me një rrezik më të ulët të demencës më vonë në jetë.
Por ka një kusht të rëndësishëm: kompleksiteti nuk duhet të kthehet në stres të pakontrollueshëm
Një punë shumë e vështirë nuk është automatikisht një punë e mirë për trurin.
Sipas Wood, është e rëndësishme që punonjësi të ketë një nivel autonomie mbi ritmin e punës dhe një ngarkesë të menaxhueshme.
Nëse puna është shumë kërkuese nga ana mendore, por dikush tjetër kontrollon vazhdimisht kohën tuaj, ju ngarkon me detyra pa fund dhe nuk keni mundësi të bëni pushime apo të menaxhoni axhendën, përfitimet potenciale mund të zvogëlohen.
Pra, sfida mendore është pozitive.
Mbingarkesa kronike nuk është e njëjta gjë.
Po nëse puna juaj nuk i ka këto tri karakteristika?
Jo të gjithë mund të zgjedhin një profesion që kombinon orientimin hapësinor, kreativitetin dhe një gamë të gjerë detyrash.
Por kjo nuk do të thotë se nuk mund ta sfidojmë trurin jashtë punës.
Sipas Wood, një nga faktorët kryesorë që përcakton mënyrën se si funksionon truri është pikërisht mënyra se si e përdorim atë.
Edhe njerëzit që kanë punë relativisht rutinë mund të krijojnë stimulim mendor në pjesën tjetër të ditës.
Një mënyrë është të jemi më socialë në punë.
Edhe në një profesion me detyra të përsëritura, komunikimi me kolegët dhe marrëdhëniet sociale mund të jenë të rëndësishme.
Neuroshkencëtarja dhe profesoresha e NYU, Wendy Suzuki, ka theksuar se ndërveprimet sociale pozitive dhe e qeshura mund të ndihmojnë në reduktimin e stresit, ndërsa stresi afatgjatë mund të ndikojë negativisht te kujtesa.
Prandaj, një kafe me kolegët mund të jetë më e vlefshme nga sa duket.
Sfidojeni trurin edhe pasi mbaron orari i punës
Nëse puna nuk ju ofron stimulimin e nevojshëm, mund ta krijoni atë vetë.
Wood rekomandon aktivitete që e detyrojnë trurin të mësojë dhe të përballet me diçka të re.
Mund të filloni një hobi të ri, të angazhoheni në punë vullnetare, të mësoni një gjuhë të huaj, të provoni një sport të ri, të ndiqni leksione për tema që ju interesojnë, të zgjidhni fjalëkryqe ose thjesht të lexoni më shumë libra.
Dhe nuk është domosdoshmërisht tepër vonë për të filluar.
Sipas Wood, edhe shtimi i aktiviteteve që stimulojnë mendjen në një moshë më të avancuar mund të sjellë përfitime.
Pyetja që ai sugjeron t’i bëjmë vetes është:
“A ka një aftësi, një hobi apo diçka të re që mund të bëj për ta sfiduar trurin tim në një mënyrë të re?”
Ndoshta nuk ka një profesion “magjik” që e mbron trurin nga plakja.
Por mënyra se si punojmë, problemet që zgjidhim, gjërat e reja që mësojmë dhe njerëzit me të cilët ndërveprojmë mund të bëjnë diferencë./ad