Pse qyteti i Pjetrit të Madh u quajt Petrograd, pastaj Leningrad dhe më në fund u kthye te emri i vjetër?
Përgatiti: Leonard Veizi
Ka qytete që ndryshojnë emër sepse ndryshon historia. Shën Petersburgu është një prej tyre. Emri i tij ka kaluar nga Shën Petersburg, në Petrograd, më pas në Leningrad dhe, pas gati shtatë dekadash, përsëri në Shën Petersburg. Katër emra për të njëjtin qytet, secili i lidhur me një epokë të ndryshme të historisë ruse.
Qyteti u themelua më 1703 nga cari Pjetër i Madh, i cili donte t’i hapte Rusisë një dritare drejt Evropës dhe Detit Baltik. Ai nuk zgjodhi një tokë të lehtë për t’u ndërtuar. Përkundrazi, zgjodhi një zonë kënetore në grykëderdhjen e lumit Neva, në brigjet e Gjirit të Finlandës. Fillimisht u ngritën fortifikimet, pastaj Kalaja e Pjetrit dhe Palit, dhe rreth tyre nisi të merrte formë qyteti i ri…
…Ishte një projekt madhështor, por me një çmim njerëzor po aq të madh. Dhjetëra mijëra punëtorë u sollën nga vise të ndryshme të Rusisë dhe u vunë në punë të rënda. Ata hapnin kanale, thanin këneta, transportonin gurë e dru dhe ndërtonin themelet e një kryeqyteti mbi një terren që dukej sikur nuk donte të pranonte qytet mbi vete. Sëmundjet, uria, të ftohtit dhe lodhja morën shumë jetë. Shën Petersburgu u ngrit, në kuptimin më tragjik të fjalës, mbi një tokë të lagësht dhe mbi sakrificën njerëzore.
Pjetri e kishte modelin në mendje: Amsterdamin. Donte një qytet ujor, të hapur drejt Evropës, me kanale, rrugë të gjera dhe ndërtesa që t’i jepnin Rusisë një pamje të re. Për këtë arsye në projektimin e qytetit u përfshinë edhe arkitektë evropianë. Italiani Domeniko Trexini luajti një rol të rëndësishëm në krijimin e pamjes së hershme arkitekturore të qytetit, ndërsa më vonë emra si Bartolomeo Rastrelli dhe Karlo Rosi do t’i jepnin Shën Petersburgut atë madhështi baroke dhe neoklasike që ende sot e bën një nga qytetet më të bukura të Evropës.
Në 1713, oborri perandorak dhe institucionet kryesore të shtetit u zhvendosën nga Moska në Shën Petersburg. Qyteti i ri u bë kryeqyteti i Perandorisë Ruse. Në vitet që pasuan, ai u shndërrua edhe në portin kryesor të vendit dhe në një pikë të rëndësishme të tregtisë, diplomacisë dhe kulturës evropiane. Nevski Prospekti, pallatet perandorake, Admiralty dhe ndërtesat madhështore përgjatë Nevës e kthyen qytetin në atë që shpesh quhet “Versaja e Balltikut”.
Por historia nuk e la gjatë me të njëjtin emër.
Më 1 shtator 1914, në prag të Luftës së Parë Botërore, cari Nikolla II, i fundit i dinastisë Romanov, vendosi që emri gjermanisht tingëllues “Petersburg” të zëvendësohej me Petrograd. Rusia ishte në luftë me Gjermaninë dhe emri i vjetër shihej si tepër gjerman. Kështu qyteti i Pjetrit të Madh u bë Petrograd.
Ky emër do të zgjaste më pak se dhjetë vjet. Revolucioni i vitit 1917 shpërtheu pikërisht këtu. Në Petrograd ra monarkia, u përmbys qeveria e përkohshme dhe bolshevikët morën pushtetin. Qyteti u bë skena e një prej kthesave më të mëdha të shekullit XX.
Më 26 janar 1924, vetëm pak ditë pas vdekjes së Vladimir Iliç Leninit, Petrogradi u quajt Leningrad. Emri i ri nuk ishte thjesht një ndryshim administrativ. Ai ishte pjesë e krijimit të kultit politik të Leninit dhe e simbolikës së shtetit të ri sovjetik. Qyteti që kishte lindur si kryeqyteti perandorak i Pjetrit të Madh tani mbante emrin e themeluesit të revolucionit bolshevik.
Pastaj erdhi lufta.
Midis viteve 1941 dhe 1944, Leningradi përjetoi një nga tragjeditë më të mëdha të Luftës së Dytë Botërore: Rrethimin e Leningradit. Qyteti u rrethua nga forcat gjermane dhe aleatët e tyre për afro 900 ditë. Banorët vuajtën urinë, të ftohtin ekstrem, bombardimet dhe mungesën e ushqimit. Qindra mijëra njerëz humbën jetën. Megjithatë qyteti nuk u dorëzua.
Rrethimi u kthye në një nga simbolet më të fuqishme të rezistencës sovjetike. Leningradi mbijetoi, por me një kosto njerëzore të tmerrshme.
Për gati shtatëdhjetë vjet, emri Leningrad mbeti i pandashëm nga identiteti sovjetik i qytetit. Por Bashkimi Sovjetik po shkonte drejt fundit. Në vitin 1991, ndërsa sistemi komunist po shembej, banorët e qytetit votuan në referendum për rikthimin e emrit historik. Më 6 shtator 1991, emri Shën Petersburg u rikthye zyrtarisht.
Kështu, qyteti i Leninit iu kthye qytetit të Pjetrit.
Dhe ndoshta këtu qëndron një nga paradokset më të bukura të historisë së tij. Shën Petersburgu nuk ka ndryshuar vetëm emër; ai ka ndryshuar disa herë kuptimin e vet politik. Ishte qytet perandorak, pastaj qytet revolucionar, më pas simbol i pushtetit sovjetik dhe në fund qytet që zgjodhi të rimerrte emrin e themeluesit të tij.
Një qytet, katër emra dhe më shumë se tre shekuj histori.
“Një vend për ujqërit”
Kur Pjetri i Madh vendosi ta ndërtonte qytetin, zona nuk ishte aspak ajo që shohim sot. Ishte një hapësirë e lagësht, e egër dhe e rrezikshme, e goditur nga përmbytjet. Dimrat ishin të ashpër, ndërsa Neva mund të bëhej një kërcënim i vërtetë.
Megjithatë cari nuk u tërhoq. Për të, Shën Petersburgu nuk ishte thjesht një qytet i ri. Ishte një deklaratë politike: Rusia do të kthehej nga Evropa.
Për ndërtimin e tij u mobilizuan mijëra njerëz. Gurë nga zona të tjera u transportuan drejt qytetit, pyje të tëra u shfrytëzuan për ndërtime dhe puna zhvillohej me ritme të jashtëzakonshme. Legjenda e qytetit “të ndërtuar mbi kocka” ka mbetur e gjallë deri sot, edhe pse shifrat e sakta të viktimave janë objekt diskutimi historik.
Në një nga ironitë e historisë, qyteti që Pjetri e ndërtoi për ta afruar Rusinë me Evropën do të bëhej më vonë një nga qendrat e revolucionit që do të ndryshonte marrëdhënien e Rusisë me vetë Evropën.
Shën Petersburgu sot
Shën Petersburgu shtrihet në brigjet e Nevës, në krye të Gjirit të Finlandës, në Detin Baltik. Është qyteti i dytë më i madh i Rusisë pas Moskës dhe një nga qendrat më të rëndësishme kulturore, historike dhe turistike të vendit.
Qyteti është ndërtuar mbi një rrjet ishujsh dhe kanalesh. Ndër më të njohurit janë ishujt Vasili, Petrogradski, Krestovski, Kameni dhe Jelagini. Neva dhe degët e saj i japin qytetit një karakter të veçantë, ndërsa urat që lidhin brigjet janë pjesë e identitetit të tij.
Por uji ka qenë gjithmonë edhe armiku i Shën Petersburgut. Terreni i ulët dhe pozicioni pranë Gjirit të Finlandës e kanë bërë qytetin të ekspozuar ndaj përmbytjeve. Një nga më katastrofiket ndodhi në 1824, kur niveli i ujit u ngrit me më shumë se katër metra mbi nivelin normal dhe qindra ndërtesa u dëmtuan ose u shkatërruan.
Për këtë arsye, në kohët moderne u ndërtua Diga e Shën Petersburgut, një sistem gjigant mbrojtës kundër përmbytjeve.
Por ndoshta asnjë digë nuk mund ta mbrojë një qytet nga përmbytjet e historisë.
Shën Petersburgu ka përjetuar carët, revolucionin, bolshevikët, Stalinin, luftën, urinë, rrethimin dhe rënien e Bashkimit Sovjetik. Ka ndërruar emër sa herë ka ndërruar epoka. Dhe sot, kur thua Shën Petersburg, në të vërtetë je duke shqiptuar disa qytete njëherësh: qytetin e Pjetrit, qytetin e revolucionit, qytetin e Leninit dhe qytetin që, pas gjithçkaje, vendosi të kthehej te emri i vet i parë.