Në rreth 150 metra thellësi, në brigjet e ishullit norvegjez Fedje, ndodhet prej më shumë se 80 vitesh rrënoja e nëndetëses gjermane U-864, e cila mund të mbajë ende në bord dhjetëra tonë merkur. Sot, autoritetet norvegjeze përballen me një dilemë të vështirë: ta nxjerrin ngarkesën e rrezikshme apo ta mbulojnë përgjithmonë rrënojat në fund të detit.
Sipas të dhënave historike, nëndetësja mund të ketë transportuar deri në 1,867 enë me merkur, që do të përkthehej në rreth 65 deri në 67 tonë. Megjithatë, dokumentet përfundimtare të ngarkimit nuk kanë mbijetuar dhe sasia e saktë nuk mund të përcaktohet. Ajo që dihet është se një pjesë e merkurit ndodhet ende në rrënojat e nëndetëses.
Misioni sekret që përfundoi në fund të detit
Në shkurt 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po hynte në fazën e saj përfundimtare, U-864 kishte nisur një mision drejt Japonisë. Në bord, përveç pajisjeve ushtarake dhe teknike, ndodheshin specialistë dhe materiale që do të përdoreshin nga industria japoneze e armatimeve.
Por udhëtimi përfundoi në brigjet e Fedjes.
Nëndetësja britanike HMS Venturer kishte deshifruar komunikimet gjermane dhe arriti të gjurmonte U-864. Më 9 shkurt 1945, ajo lëshoi një silur që goditi nëndetësen gjermane dhe e fundosi në rreth 150 metra thellësi. Të 73 personat në bord humbën jetën.
Ngjarja konsiderohet rasti i vetëm i njohur në histori kur një nëndetëse e zhytur fundos një tjetër nëndetëse të zhytur.
Për dekada me radhë, rrënojat mbetën të harruara.
U zbulua vetëm në vitin 2003
U-864 u lokalizua në vitin 2003 nga anija e marinës norvegjeze KNM Tyr. Hetimet zbuluan se nëndetësja ishte ndarë në dy pjesë në fund të detit, të cilat ndodhen të shkëputura nga njëra-tjetra.
Rreziku kryesor lidhet me merkurin. Ndryshe nga shumë ndotës organikë, ai nuk shpërbëhet biologjikisht dhe mund të qëndrojë në mjedis për dekada, madje në kushte të caktuara edhe për shekuj. Një shqetësim i veçantë është shndërrimi i tij nga mikroorganizmat në metilmerkur, një formë shumë toksike që mund të grumbullohet në zinxhirin ushqimor, veçanërisht te peshqit.
Pamje të reja nga fundi i detit
Administrata Norvegjeze Bregdetare publikoi pamje të reja të rrënojës pas ekzaminimeve të kryera në maj 2025 me mjete të telekomanduara nënujore. U përdorën kamera 4K, teknika fotogrametrie dhe pajisje matëse akustike, duke bërë të mundur edhe krijimin e një modeli tredimensional të nëndetëses dhe shtratit detar përreth.
Nëndetësja është pjesërisht e mbuluar nga sedimentet dhe shumë prej enëve që besohet se kanë mbajtur merkur mund të jenë dëmtuar gjatë fundosjes.
Në vitin 2026, gjatë operacioneve të kërkimit dhe nxjerrjes, autoritetet norvegjeze rikuperuan 22 enë. Ekzaminimet fillestare treguan se rreth 80% e tyre ishin dëmtuar dhe rridhnin. Rreth gjysmë ton merkur u nxor në tokë, ndërsa gjatë punimeve u konstatua gjithashtu çlirim merkuri në ujë nga zona e operacionit.
Ta nxjerrin apo ta mbulojnë përgjithmonë?
Eksperienca e fundit e ka rikthyer në qendër të debatit pyetjen se çfarë duhet bërë me U-864. Nxjerrja e të gjithë ngarkesës mund të largojë një pjesë të rrezikut, por operacioni mund të trazojë sedimentet e ndotura dhe të çlirojë më shumë merkur në det.
Për këtë arsye, në vitin 2026, Kystverket rekomandoi sërish mbulimin e rrënojës dhe të sedimenteve të ndotura, duke vlerësuar se një operacion i gjerë për nxjerrjen e ngarkesës mund të çlironte më shumë ndotës sesa do të largonte.
Edhe kjo zgjidhje nuk do të ishte përfundimtare. Zona do të duhej të monitorohej për një periudhë shumë të gjatë.
Ndërkohë, autoritetet norvegjeze analizojnë prej vitesh peshqit dhe molusqet në zonë. Deri tani, rezultatet kanë treguar nivele të qëndrueshme ose të ulëta të merkurit dhe nuk ka të dhëna që të sugjerojnë një arsye të menjëhershme për shqetësim.