Përgatiti: Leonard Veizi
Në mbrëmjen e 2 gushtit 1944, në Birkenau nuk kishte më vend për iluzione. Lufta po hynte në muajt e fundit, sovjetikët po afroheshin, por makineria gjermane e vdekjes punonte ende me të njëjtën ftohtësi administrative…
…Në mbrëmjen e 2 gushtit 1944, në Birkenau nuk kishte më vend për iluzione. Lufta po hynte në muajt e saj të fundit. Ushtria sovjetike po afrohej nga lindja. Ushtria gjermane po tërhiqej në shumë fronte. Por brenda telave me gjemba të Aushvicit, makineria e vdekjes vazhdonte të punonte me të njëjtën ftohtësi administrative.
Atë natë, objektivi ishte një sektor i veçantë i kampit: BIIe, i njohur si Zigeunerlager – kampi familjar i romëve dhe sintëve.
Aty nuk kishte vetëm burra të rinj. Kishte familje të tëra. Gra, pleq dhe fëmijë. Fëmijë që kishin ardhur me prindërit dhe fëmijë që kishin lindur brenda telave.
Disa prej tyre kishin kaluar aty muaj të tërë. Disa nuk kishin njohur kurrë një botë tjetër përveç barakave.
Kampi familjar që nuk ishte shpëtim
Kampi rom në Birkenau u krijua në shkurt të vitit 1943. Ndryshe nga sektorët e tjerë të Aushvicit, familjet rome u lejuan të qëndronin bashkë. Në dukje, kjo krijonte përshtypjen e një regjimi më të butë.
Por ndryshimi ishte vetëm në fasadë.
Kushtet ishin katastrofike. Uria, mungesa e higjienës dhe e kujdesit mjekësor goditën sidomos fëmijët. Tifua, fruthi, difteria përhapeshin me shpejtësi nëpër baraka. Shumë të burgosur vdiqën pa arritur kurrë te dhomat e gazit.
Sipas të dhënave të Muzeut Shtetëror të Aushvic-Birkenaut, vetëm në këtë kamp u regjistruan 378 lindje. Por të lindjeje në Aushvic nuk do të thoshte të filloje një jetë. Do të thoshte të lindjeje brenda një sistemi që e kishte vendosur racën mbi njeriun.
Fëmijët u bënë edhe objekt i eksperimenteve kriminale mjekësore të SS-it. Emri i mjekut Josef Mengele lidhet drejtpërdrejt me to. Disa fëmijë u vranë me injeksione fenoli për t’u përdorur më pas në autopsitë e eksperimenteve.
Një popullsi që duhej zhdukur
Politika racore naziste i përfshiu romët dhe sintët si një popullsi që duhej përndjekur, izoluar dhe në fund, shfarosur.
Në Auschwitz-Birkenau u deportuan rreth 23 mijë romë dhe sinti. Rreth 21 mijë prej tyre u regjistruan zyrtarisht si të burgosur dhe afro 19 mijë humbën jetën – një pjesë nga uria dhe sëmundjet, të tjerët në dhomat e gazit.
Në maj 1944, udhëheqja e kampit nisi përgatitjet për likuidimin përfundimtar të Zigeunerlager.
Por u përball me diçka të papritur: rezistencën.
Më 16 maj, SS-ja rrethoi sektorin BIIe për të nxjerrë romët nga barakat. Ata nuk dolën. E kishin kuptuar se çfarë fshihte urdhri. Disa u mbrojtën me mjete primitive, të tjerë – ish-ushtarë të Wehrmacht-it – refuzuan të bindeshin. Aksioni u braktis.
Nazistët ndryshuan taktikë. Në javët në vazhdim, mbi 1.400 romë të aftë për punë u përzgjodhën dhe u transferuan në Buchenwald; grupe të tjera u dërguan në Ravensbrück dhe Flossenbürg.
Në kamp mbetën ata që SS-ja kishte vendosur të mos i linte më gjallë: të moshuarit, gratë me fëmijë, të sëmurët dhe fëmijët.
2 gushti: Likuidimi
Në mbrëmjen e 2 gushtit 1944 u dha urdhri final: kampi familjar duhej të zhdukej.
SS-ja rrethoi sërish BIIe-në. Dëshmitë e të mbijetuarve flasin për një përpjekje të dëshpëruar për t’u mbrojtur, për gra që përpiqeshin të mbanin fëmijët pranë vetes, për britma në errësirë.
Raporti i forcave ishte i pabarabartë.
Kamionët hynë në sektor. Burrat, gratë dhe fëmijët u nxorën me forcë nga barakat dhe u dërguan drejt Krematoriumit V. Atje ndodhej dhoma e gazit.
Sipas Muzeut të Aushvicit, atë natë u vranë rreth 4.300 romë. Regjistrat e brendshëm të kampit flasin për rreth 2.900 të burgosur të regjistruar që ndodheshin ende në sektor në atë moment – diferenca lidhet me mënyrat e ndryshme të llogaritjes dhe me burimet dokumentare.
Por thelbi nuk ndryshon: Kampi familjar rom u likuidua. Të gjithë ata që kishin mbetur aty u asgjësuan në dhomat e gazit.
Fëmijët
Mes viktimave ishin mijëra fëmijë.
Disa kishin ardhur në Aushvic me prindërit. Disa kishin lindur brenda telave. Disa kishin kaluar nëpër sëmundje, uri dhe eksperimente. Dhe disa kishin mbijetuar deri në verën e vitit 1944, vetëm për t’u vrarë atë natë.
Një nga historitë më rrëqethëse është ajo e Helene Hannemann-it, një gruaje gjermane e martuar me një rom, nënë e pesë fëmijëve. Sipas dëshmive të ruajtura nga Muzeu i Aushvicit, Mengele i kishte lënë të kuptonte se ajo vetë mund të shpëtonte.
Kur SS-ja gjeti fëmijët në barakën e kopshtit, asaj iu ofrua mundësia të largohej duke i lënë ata pas. Ajo nuk pranoi. Qëndroi me fëmijët e saj dhe u vra bashkë me ta.
Kjo histori nuk ka nevojë për zbukurim. Vetë fakti është i mjaftueshëm.
Një kamp bosh
Të nesërmen në mëngjes, Aushvici vazhdoi të funksiononte. Por sektori BIIe ishte bosh.
Barakat kishin mbetur. Njerëzit jo.
Në regjistrat e kampit, emrat u zëvendësuan nga shifra dhe statistika. Por pas çdo numri kishte një familje. Një nënë. Një baba. Një fëmijë. Një jetë që kishte pasur një emër.
Një dokument i ruajtur falë guximit të të burgosurve që punonin në administratë – i njohur si “Libri Kryesor i Romëve” (Hauptbuch) – përmban emrat e rreth 21 mijë romëve dhe sintive të burgosur në Aushvic. Është sot një nga burimet më të rëndësishme për rindërtimin e historisë së tyre.
Prandaj 2 gushti nuk është thjesht një datë në kronologjinë e Aushvicit.
Është simboli i gjenocidit ndaj romëve dhe sintive – i ashtuquajturi Porajmos.
Në Poloni, 2 gushti është Dita e Përkujtimit të Gjenocidit të Romëve dhe Sintive. Që nga viti 2015, kjo datë njihet zyrtarisht edhe si Dita Evropiane e Përkujtimit të Holokaustit të Romëve.
Ajo që ndodhi në Birkenau nuk ishte një shpërthim i çastit dhune. Ishte fundi i një procesi të gjatë dhe të paramenduar: regjistrim, kategorizim racor, internim, uri, sëmundje, punë e detyruar, eksperimente dhe, në fund, vrasje masive. Dhe në qendër të kësaj nate ishin familjet. Prindërit që nuk pranuan t’i braktisnin fëmijët. Dhe fëmijët që nuk e kuptuan kurrë pse bota e të rriturve ishte kthyer në një gardh me tela me gjemba.