Last Updated on 11/10/2026 by Anisa

Të kultivosh, të krijosh artizanat dhe të jetosh nga turizmi në Ballkan

Fermerët, artizanët dhe bizneset e vogla rurale po kërkojnë te turizmi një mundësi të dytë për të siguruar jetesën, por tërheqja e vizitorëve nuk garanton gjithmonë të ardhura të mjaftueshme.

Në rajonin e liqenit të Prespës, në skajin jugor të Maqedonisë së Veriut, ritmi i jetës përcaktohet nga pemët. Aty ndodhet Spirit of Prespa, një fermë familjare prej rreth pesë hektarësh, ku stinët shënohen nga lulëzimi dhe prodhimi i mollëve, qershive, kumbullave, mjedrave dhe boronicave. Prej këtyre frutave përgatiten lëngje, reçelra dhe likere, si dhe rakia, pija tradicionale e fortë që nuk mungon në Ballkan.

Por tashmë ferma ofron edhe diçka tjetër: vizitorë që vijnë për të mbledhur fruta drejtpërdrejt nga pemët, për të shijuar gatimet e zonës, për të njohur nga afër punën në bujqësi apo për të marrë pjesë në aktivitetet e organizuara nga familja.

Pronarja e fermës, Ana Labor, nuk iu afrua turizmit përmes një shkolle hotelerie. Madje, kur u largua nga shtëpia në moshën 18-vjeçare, nuk e kishte menduar se një ditë do ta kthente fermën familjare në një destinacion turistik. Ajo studioi informatikë dhe inxhinieri industriale, punoi në logjistikën ndërkombëtare dhe arriti të krijonte biznesin e saj në Shkup.

Në vitin 2020, u zhvendos me bashkëshortin në Dubai, ku jetuan për tre vjet. Megjithatë, gjatë sezonit të vjeljes, ajo vazhdonte të kthehej në Prespë për të ndihmuar nënën e saj. Familja merrej me prodhimin e frutave që prej viteve 1960, por vitet e fundit kishin vënë në pikëpyetje nëse bujqësia, e vetme, mund të siguronte të ardhura të mjaftueshme për të mbajtur fermën.

Klima ka ndryshuar dhe, për fat të keq, bashkë me të kanë ndryshuar edhe çmimet. Në vitin 2018, familja vendosi t’i hapte dyert e fermës për vizitorët, duke kërkuar te turizmi një mënyrë për të diversifikuar të ardhurat, pa hequr dorë nga aktiviteti që e njihte prej brezash.

Që atëherë, ofertës i janë shtuar përvoja të reja: mbledhja e frutave, shërbimi i ushqimit, njohja me jetën e fermerëve, organizimi i eventeve dhe pritja e grupeve të kompanive. Qëllimi nuk ishte braktisja e bujqësisë, por të mësuarit se si të priten vizitorët, të organizohen përvoja dhe t’u jepet vlerë turistike produkteve dhe njohurive të trashëguara ndër breza.

Me mbështetjen e Fondacionit TUI Care, Labor ka marrë pjesë në trajnime për bujqësinë rigjeneruese. Ajo tregon se këto trajnime e kanë ndihmuar të mësojë praktika të reja, të njohë prodhues të tjerë dhe të krijojë bashkëpunime. Por synimi i saj shkon përtej fermës personale: nëse edhe familje të tjera të zonës arrijnë të zhvillojnë iniciativa të ngjashme, vizitorët do të kenë më shumë arsye për të qëndruar më gjatë.

Historia e Spirit of Prespa pasqyron një transformim që po shfaqet edhe në zona të tjera: njerëz që nuk vijnë nga formimi profesional në turizëm, por nga një zanat apo aktivitet që e njohin mirë dhe të cilit duhet t’i shtojnë aftësi të reja për ta kthyer në burim të ardhurash.

Por çfarë duhet të mësojë dikush që tashmë di të bëjë diçka, në mënyrë që njohuritë e tij të kthehen në një mundësi për të jetuar nga turizmi?

Nga bujqësia te turizmi

Në Shqipëri, Mal të Zi dhe Maqedoninë e Veriut, bujqësia mbetet një nga burimet kryesore të jetesës për shumë komunitete rurale, por të sigurosh të ardhura vetëm prej saj po bëhet gjithnjë e më e vështirë.

Ndryshimet klimatike, rendimentet e ulëta të shumë fermave dhe vështirësitë për të hyrë në tregje po i shtyjnë familjet të kërkojnë mënyra të reja për të mbijetuar ekonomikisht. Rritja e turizmit krijon mundësi, por përfitimi prej tij kërkon më shumë sesa të jetosh në një vend ku kanë nisur të mbërrijnë turistët.

“Nëse më parë merreshe me bujqësi apo artizanat, duhet të vazhdosh, sigurisht, me atë që di të bësh, por njëkohësisht duhet ta lidhësh aktivitetin me njohuri të tjera, si shërbimi ndaj klientit apo njohuritë bazë të kontabilitetit, në mënyrë që të krijosh një biznes”, shpjegon Natalia Bayona, drejtoreshë ekzekutive e Organizatës Botërore të Turizmit të Kombeve të Bashkuara (UN Tourism).

“Nuk është e domosdoshme të studiosh katër apo pesë vjet për të punuar në këtë sektor”, thekson ajo.

Në Theth, në Alpet shqiptare, ky transformim shihet nga një këndvështrim tjetër. Lugina, e rrethuar nga male mbresëlënëse, tërheq gjithnjë e më shumë vizitorë, ndërsa shtegu drejt ujëvarës së Grunasit është kthyer në një nga pikat tërheqëse të zonës. Megjithatë, infrastruktura nuk e ka ndjekur gjithmonë të njëjtin ritëm me zhvillimin e turizmit. Gjeneratorët, të domosdoshëm për të garantuar furnizimin me energji elektrike, prishin herë pas here qetësinë e maleve, ndërsa hapësirat për parkimin e automjeteve mbeten të kufizuara.

Në këtë realitet, Aida Gjeçaj prej rreth 20 vjetësh po ndjek ndryshimin e biznesit të saj, Villa Gjeçaj. Kur familja nisi të priste mysafirë në bujtinë, numri i vizitorëve ishte i vogël. Sot, ajo duhet të menaxhojë dhjetëra persona.

“Kaluam nga shërbimi për 10-15 persona në natë në rreth 70. Kjo do të thotë se gjithçka duhet riorganizuar, nga furnizimi me produkte te magazinimi dhe përgatitja e ushqimit”, tregon Gjeçaj, teksa ndan vaktin me një grup gazetarësh europianë.

Rritja e numrit të vizitorëve e ka detyruar të zgjerojë kuzhinën dhe ekipin e punës, si dhe të mësojë të menaxhojë aspekte që më parë nuk kishin të njëjtën rëndësi.

Gjeçaj ka marrë pjesë në programin TUI Futureshapers Albania, i cili ofron trajnime për mikpritjen, kuzhinën lokale dhe marketingun digjital, si dhe mentorim dhe mundësi për krijimin e kontakteve profesionale.

“Kur funksiononim si një shtëpi familjare, blinim disa produkte, prodhonim dhe shisnim. Tani duhet të mbajmë shënim shpenzimet dhe të dimë sa fitojmë realisht në fund”, shpjegon ajo.

Gjatë trajnimeve ka mësuar të përdorë sisteme për administrimin e pagesave dhe rezervimeve, të koordinojë disponueshmërinë e dhomave në platforma të ndryshme dhe të menaxhojë praninë në rrjetet sociale.

“Nuk mjafton të hapësh një llogari në rrjetet sociale. Duhet të dish cilat janë mënyrat dhe teknikat që të ndihmojnë ta përmirësosh dhe ta mbash aktive”, shton ajo.

Megjithatë, profesionalizimi i biznesit nuk do të thotë të heqësh dorë nga ajo që e bën të veçantë.

“Ne vazhdojmë ta ruajmë mënyrën tonë të të kuptuarit të mikpritjes: si e presim mysafirin në shtëpi dhe si kujdesemi për të. Nëse ka nevojë për transport, për t’i larë rrobat, për ta çuar në ambulancë kur është sëmurë apo për çfarëdo shërbimi tjetër, ne jemi këtu për të”, thotë Gjeçaj.

Përvoja e saj tregon se zgjerimi i një biznesi turistik nuk ka të bëjë vetëm me pritjen e më shumë vizitorëve. Ai kërkon aftësi të reja, por edhe ruajtjen e identitetit dhe të traditës që e dallojnë atë.

Nga zanatet tradicionale te përvojat turistike

Jela Kusić e di mirë se sa punë kërkon një punim qëndistarie. Një faqeshënues i vogël i merr rreth dy orë për t’u përfunduar, ndërsa një mbulesë tavoline mund të kërkojë vite, pasi ajo nuk punon mbi të çdo ditë.

Qëndisjen e mësoi që fëmijë, nga nëna dhe një mësuese e shkollës. Prej rreth një dekade, ajo shet krijimet e saj te turistët që vizitojnë Dubrovnikun, në Kroaci. Gjithashtu, organizon punëtori për turistë, të rritur të zonës dhe nxënës që duan të njihen me traditën e qëndisjes së Konavles.

“Vizitorë vijnë shumë, por nuk blejnë aq sa duhet”, ankohet Kusić.

Të ardhurat e saj janë më të ulëta se përpara pandemisë. Për këtë arsye, gjatë verës punon në dy restorantet e vogla të familjes, ndërsa dimrin ia kushton qëndisjes së punimeve që shpreson t’i shesë në sezonin e ardhshëm turistik.

Turizmi i ofron një mundësi për të shitur punën e saj, por nuk i garanton të ardhura të mjaftueshme për të jetuar vetëm nga ky aktivitet.

Edhe Mirela Hauswitschka mësoi që fëmijë një teknikë të trashëguar nga gjyshja: punimin me grep. Por, në vend që të riprodhonte mbulesat e tavolinave që bënte gjyshja, ajo i dha një drejtim të ri këtij zanati, duke krijuar vathë, çanta, varëse dhe kuleta.

Punimet i shet në evente, hotele dhe në internet. Pandemia ia ndryshoi planet, pasi argjendaria ku punonte u detyrua të mbyllej. Sot, ajo i kombinon të dyja veprimtaritë dhe kërkon vazhdimisht mënyra të reja për të tregtuar krijimet e saj.

Historia e Fátima Cimić është një ndërthurje aventure dhe këmbënguljeje.

Gjatë luftërave në Ballkan, u zhduk rritja e krimbit të mëndafshit, nga i cili sigurohej një pjesë e lëndës së parë për qëndisjet tradicionale të Konavles. Për ta rikthyer këtë traditë, Cimić solli larva nga Franca në Kroaci, të fshehura në reçipeta.

Rritja e krimbit të mëndafshit kërkon kushte të përcaktuara të temperaturës dhe lagështisë. Prandaj, rikthimi i tij nënkuptonte edhe ruajtjen e njohurive të nevojshme për mbarështimin dhe kujdesin ndaj tij.

Të tria gratë bëjnë pjesë në rrjetin e artizaneve me të cilat bashkëpunon DESA, një organizatë sociale në Dubrovnik që është partnere e programit Colorful Cultures të fondacionit TUI Care.

Në fazën e parë, projekti organizoi më shumë se 200 punëtori dhe përfshiu mbi 1.000 pjesëmarrës. Në fazën e dytë parashikohet të mbështeten edhe 215 artizane dhe artiste gjatë tre viteve, përmes trajnimeve në zanatet tradicionale dhe këshillimit për zhvillimin e nismave të tyre.

Synimi është ruajtja e trashëgimisë artizanale të rajonit dhe krijimi i më shumë mundësive që njerëzit që e mbajnë gjallë atë të sigurojnë të ardhura nga puna e tyre.

Ajo që ndodh me këto artizane është pjesë e një transformimi më të gjerë të turizmit, një prej sektorëve që punëson miliona njerëz në mbarë botën.

Sipas Bayonës, sektori po orientohet gjithnjë e më shumë drejt përvojave të personalizuara, duke rritur kërkesën për profesionistë që zotërojnë njohuri të veçanta. Këto përvoja mund të lidhen me vëzhgimin e shpendëve, arkitekturën, modën apo gastronominë.

“Ekziston një mundësi e jashtëzakonshme për t’i zhvilluar më tej këto fusha”, shprehet ajo.

Sipas saj, formimi profesional duhet t’i ndihmojë njerëzit që njohuritë e tyre t’i shndërrojnë edhe në iniciativa të reja ekonomike.

“Është e logjikshme që, nëse studion turizëm, të kesh mundësinë të mësosh jo vetëm si të bëhesh një punonjës i mirë, por edhe si të bëhesh një sipërmarrës i mirë”, thekson Bayona.

Për këtë arsye, ajo kërkon krijimin e hapësirave ku njerëzit të mësojnë të hartojnë përvoja të reja turistike dhe të zhvillojnë projekte të tyret.

Nismat e DESA-s synojnë pikërisht këtë: përveç ruajtjes së njohurive tradicionale, t’i ndihmojnë artizanët të gjejnë mënyra për t’i zhvilluar dhe tregtuar produktet e tyre. Por përvoja e Kusić tregon se të kesh një produkt dhe një kanal shitjeje nuk mjafton domosdoshmërisht për të siguruar të ardhura të qëndrueshme.

Mënyra të reja për të jetuar nga bujqësia

Për 17 vjet, Orce Stojanoski punoi në gazetën Nova Makedonija, një prej gazetave më të vjetra në vend, ku merrej me shpërndarjen, marketingun dhe zhvillimin e projekteve editoriale.

Disa vite më parë, vendosi të kthehej në vendlindje dhe të merrte drejtimin e Chateau Orman, një biznes familjar që ndërthur prodhimin bujqësor, përgatitjen e rakisë dhe likereve me agroturizmin.

Edhe pse familja përdor metoda ekologjike dhe tradicionale, problemet që ndikojnë në rendimentin e të korrave e kanë shtyrë të kërkojë mënyra të reja për t’u kujdesur për tokën.

Orce ka nisur të trajnohet në bujqësinë rigjeneruese, përmes një programi që mbështet fermat rurale në Ballkan. Në një fazë të mëvonshme, ai do të marrë edhe këshillim për zhvillimin e përvojave të reja turistike.

Edhe historia e Ratko Bataković dhe familjes së tij, që drejtojnë fermën tradicionale Djed Radoš në Mal të Zi, dëshmon se si një fermë mund të gjejë mënyra të reja për t’u hapur ndaj vizitorëve.

Rreth shtatë ose tetë vjet më parë, ata pritën disa partnerë spanjollë që kërkonin një vend ku të hanin dhe të provonin ushqime tradicionale. Pikërisht nga ajo përvojë lindi interesi i tyre për agroturizmin.

Në fermë kultivojnë dhe distilojnë bimë aromatike e mjekësore, si dhe prodhojnë mjedra dhe kumbulla, të cilat i përdorin për të përgatitur reçelra dhe raki.

Vizitorët mund të njihen edhe me aspekte të tjera të kulturës malazeze. Balsha Chogurich, 20 vjeç, i pret ata i veshur me kostumin tradicional dhe u luan në gusle, një instrument me tela karakteristik për kulturën e vendit.

Pandemia i detyroi të rimendonin mënyrën e funksionimit të biznesit. Ata hoqën dorë nga rritja e kafshëve dhe u përqendruan te bimët mjekësore, ndërsa nisën të organizonin evente dhe hapën një njësi akomodimi në Airbnb.

“Po provojmë mundësi të ndryshme për të kuptuar se cilat përvoja turistike mund të kenë më shumë sukses dhe në cilat segmente duhet të përqendrohemi”, shpjegon Bataković.

“Është një shembull i përsosur se si, kur nis diçka, krijon energjinë e nevojshme që ndryshimi të shtrihet edhe më gjerë”, shton ai.

Në Pogradec, në juglindje të Shqipërisë, vëllezërit Arian dhe Alfred Cenkollari kanë gjetur një mënyrë tjetër për të shfrytëzuar prodhimet e fermës së tyre: t’i çojnë drejtpërdrejt nga ferma në tryezën e restorantit Rosa e Tymosur.

Në 20 hektarët e tyre kultivojnë, ndër të tjera, misër dhe rrush, rrisin lopë, dele, strucë dhe gomarë, si dhe prodhojnë djathë nga qumështi i tufës së tyre. Edhe rosat, që i kanë dhënë emrin restorantit, rriten në fermë dhe shërbehen të tymosura në tryezë.

Trajnimet i kanë ndihmuar të përmirësojnë procesin e prodhimit të djathit, duke ulur aciditetin dhe duke rritur sasinë e prodhuar. Ata kanë eksperimentuar edhe me mënyra të reja për të përfshirë përbërësit vendas në kuzhinë, si gjethet e rrushit në sallata.

Familja po përgatit gjithashtu ambiente të reja për të pritur vizitorë dhe për t’u ofruar atyre një përvojë të lidhur me jetën në fermë. Megjithatë, kjo pjesë e projektit është ende në ndërtim.

Trajnimi, punësimi dhe turizmi

Trajnimi mund të hapë mundësi të reja punësimi, por nuk i zgjidh vetë problemet që e bëjnë të vështirë tërheqjen dhe mbajtjen e punonjësve, një shqetësim i hershëm i sektorit.

Sezonaliteti, pagat e pamjaftueshme dhe kostoja e lartë e jetesës në destinacionet turistike ua vështirësojnë punonjësve ndërtimin e një karriere të qëndrueshme. Përvetësimi i aftësive të reja mund të përmirësojë mundësitë për të gjetur punë, por pyetja kryesore mbetet nëse këto mundësi u sigurojnë njerëzve të ardhura të mjaftueshme për të jetuar.

Bayona bën një dallim kur flet për punësimin e përkohshëm: jo çdo punë afatshkurtër duhet të jetë domosdoshmërisht e pasigurt apo e keqpaguar.

Organizimi i eventeve të mëdha, për shembull, mund të krijojë vende pune për disa javë, me pagesë të kënaqshme. Megjithatë, që këto të mos mbeten mundësi të izoluara, nevojat për personel duhet të parashikohen dhe punonjësit të përgatiten përpara se të nisë kërkesa për shërbime.

“Arsimi në turizëm duhet të jetë i lidhur me planet e sektorit privat”, argumenton ajo.

Nëse hapja e një hoteli apo organizimi i një eventi planifikohet disa vite përpara, duhet të planifikohet në të njëjtën kohë edhe formimi i njerëzve që do të punojnë aty.

Në këtë mënyrë, një trajnim i specializuar mund t’i ndihmojë punonjësit të kalojnë më pas në vende të tjera të ngjashme pune, edhe pse nuk e eliminon pasigurinë që shoqëron punësimin e përkohshëm.

Megjithatë, trajnimi nuk i zgjidh as vështirësitë materiale me të cilat përballen punonjësit.

Bayona përshkruan destinacione turistike ku rritja e çmimeve të banesave i detyron disa punonjës të flenë në varka ose të udhëtojnë çdo ditë me varkë deri në vendin e punës.

Turizmi mund të tërheqë investime dhe të gjenerojë të ardhura, por këtu shfaqet një paradoks i qartë: njerëzit që e bëjnë të mundur këtë aktivitet shpesh hasin vështirësi për të jetuar pranë vendit ku punojnë.

Qëndrueshmëria ekonomike humbet kuptimin nëse punonjësit janë të rraskapitur dhe përfundojnë të konsumuar nga puna. Rritja e biznesit, në vetvete, nuk garanton qëndrueshmëri sociale për destinacionin turistik.

Certifikimet e shkurtra profesionale mund të ndihmojnë në dëshmimin e aftësive konkrete dhe në lehtësimin e hyrjes në profesione të caktuara, por ato nuk e zëvendësojnë arsimin bazë.

“Këto kurse të shkurtra mund të ndihmojnë në përvetësimin e aftësive specifike, por nuk zëvendësojnë arsimin bazë. Pa këtë formim, është e vështirë që ato të mundësojnë qasjen në vende pune me paga më të larta”, paralajmëron Bayona.

Trajnimi duhet të shoqërohet me mundësi reale për t’i vënë aftësitë në praktikë dhe me kushte pune që u lejojnë njerëzve të përfitojnë prej tyre.

Historitë e atyre që po përvetësojnë mjete dhe aftësi të reja tregojnë se turizmi ka potencial për të zgjeruar mundësitë ekonomike të komuniteteve lokale. Por, mes të mësuarit të diçkaje të re dhe sigurimit të jetesës prej saj, mbetet ende një hendek që nuk varet vetëm nga përpjekjet individuale.

Ai varet edhe nga lloji i vendeve të punës që krijon sektori, nga niveli i pagave dhe nga mundësitë që u ofrohen punonjësve për të vazhduar përpara.

Sepse turizmi mund të krijojë një mundësi të dytë për fermerët dhe artizanët e Ballkanit, por që kjo mundësi të kthehet në një burim të qëndrueshëm jetese, nuk mjafton të vijnë vizitorët. Duhet që puna, tradita dhe aftësitë e tyre të kenë një vlerë ekonomike që u siguron të ardhura të denja.