Nga një masë e kohës së luftës te një zakon që sot vë në pikëpyetje vetveten
Nga Leonard Veizi
Sa herë vjen pranvera, ne i çojmë akrepat një orë përpara. Kur mbërrin vjeshta, i kthejmë pas. Sikur koha të ishte një mekanizëm në duart tona, të cilit mund t’i ndërrojmë drejtimin sipas nevojave të stinës. Në të vërtetë, nuk ndryshon koha, por marrëveshja jonë me të. Dielli vazhdon rrugën e vet, ndërsa njeriu këmbëngul t’i rregullojë ditën sipas një orari të shpikur prej tij.
Por a ka ende kuptim ky ritual? A është ndërrimi i orës një zgjidhje praktike apo një zakon i vjetruar që mbijeton nga forca e inercisë? Përgjigjja kërkon një kthim pas në histori, atje ku një ide e lindur nga dëshira për të shfrytëzuar dritën natyrore u shndërrua në politikë shtetërore.
Një ide përpara kohës
Në vitin 1784, Benjamin Franklini, me një shkrim satirik, vinte në lojë zakonin e parizienëve për t’u ngritur vonë dhe për të shpenzuar qirinj, ndërkohë që dielli ndriçonte falas. Ai nuk propozoi sistemin modern të ndërrimit të orës, por ngriti një çështje që do të mbetej aktuale: pse të mos e organizojmë jetën në përputhje me dritën e ditës?
Në vitin 1895, Zelanda e Re George Hudson propozoi zhvendosjen sezonale të orës, ndërsa në vitin 1907 britaniku William Willett zhvilloi një fushatë për shfrytëzimin më të mirë të dritës natyrore.
Megjithatë, idetë nuk mjaftuan. Do të duhej lufta që ora të vihej zyrtarisht në lëvizje.
Kur akrepat u vunë në shërbim të luftës
Në vitin 1916, gjatë Luftës së Parë Botërore, Gjermania dhe Austro-Hungaria zbatuan ndryshimin sezonal të orës, me synimin për të kursyer qymyrin dhe për të shfrytëzuar më shumë ndriçimin natyror. Vende të tjera evropiane ndoqën të njëjtën rrugë.
Ora verore nuk lindi, pra, si një privilegj për qytetarët që dëshironin mbrëmje më të gjata. Ajo ishte, para së gjithash, një masë ekonomike në kushtet e një konflikti të përgjakshëm. Energjia duhej kursyer, burimet duhej të administroheshin dhe çdo mundësi për të pakësuar konsumin merrte rëndësi strategjike.
Praktika u braktis në disa vende pas luftës, por u rikthye gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe, më vonë, gjatë krizës energjetike të viteve 1970. Embargoja e naftës e vitit 1973 i shtyu qeveritë të kërkonin mënyra për të ulur varësinë nga energjia. Ndryshimi i orës ishte një prej masave që u morën në konsideratë.
Por ajo që mund të ishte e dobishme në një ekonomi të varur nga qymyri dhe nafta nuk është domosdoshmërisht po aq e vlefshme në shoqërinë e sotme.
Kush fiton një orë dhe kush e humbet atë?
Në pranverë, kur akrepat shkojnë përpara, mbrëmjet bëhen më të gjata sipas orës zyrtare, por mëngjeset më të errëta. Në vjeshtë ndodh e kundërta. Përkrahësit e sistemit argumentojnë se drita shtesë pasdite ndihmon tregtinë, turizmin dhe aktivitetet jashtë shtëpisë.
Por kursimi i energjisë nuk mund të merret si një e vërtetë automatike. Ndriçimi elektrik sot është më efikas, ndërsa konsumi ndikohet nga ngrohja, kondicionimi dhe mënyra e jetesës. Ajo që kursehet në një drejtim mund të shpenzohet në një tjetër.
Këtu qëndron paradoksi: një sistem i krijuar për të kursyer energji vazhdon të mbrohet me argumente që jo gjithmonë provojnë se kursimi është vendimtar. Në vend që të matim dobinë e tij me të dhënat e sotme, rrezikojmë ta justifikojmë vetëm sepse jemi mësuar me të.
Dhe pastaj është njeriu. Organizmi nuk funksionon sipas urdhrave administrativë. Ritmi biologjik lidhet me dritën dhe errësirën, ndërsa ndryshimi i orës, veçanërisht në pranverë, mund të prishë gjumin dhe të vështirësojë përshtatjen për disa ditë. Për ata që zgjohen herët për punë, për nxënësit dhe për njerëzit me ndjeshmëri ndaj çrregullimeve të gjumit, kjo nuk është thjesht një çështje akrepash.
A duhet të përshtatet njeriu me orën, apo ora me njeriun? Kjo është pyetja që meriton të shtrohet.
Evropa ende nuk e ka dhënë përgjigjen
Në Bashkimin Evropian, ndërrimi sezonal është harmonizuar për të shmangur çrregullimet në transport, tregti dhe komunikim. Ora verore fillon të dielën e fundit të marsit, ndërsa ora standarde rikthehet të dielën e fundit të tetorit.
Megjithatë, debati për heqjen e kësaj praktike vazhdon prej vitesh. Në vitin 2018, Komisioni Evropian propozoi përfundimin e ndërrimit sezonal, pas një konsultimi publik ku shumica dërrmuese e pjesëmarrësve u shprehën në favor të ndryshimit. Në vitin 2019, Parlamenti Evropian e mbështeti propozimin, por mungesa e një marrëveshjeje mes shteteve anëtare e la çështjen pa zgjidhje përfundimtare.
Sepse edhe heqja e ndërrimit të orës sjell një dilemë tjetër: cilën orë duhet të mbajmë përgjithmonë, atë verore apo atë standarde? Zgjedhja ndikon te drita e mëngjesit, errësira e mbrëmjes dhe ritmi i jetës në vende me pozicione të ndryshme gjeografike.
Edhe Shqipëria ndjek këtë kalendar. Dy herë në vit, ne përshtatim oraret e punës, udhëtimit dhe jetës së përditshme me një ndryshim që shumëkush e kryen mekanikisht, pa pyetur më nëse është ende i nevojshëm.
Nuk është koha ajo që duhet të bindet
Historia e ndërrimit të orës na kujton se vendimet e një epoke mund të mbijetojnë edhe kur arsyet që i lindën kanë ndryshuar. Një masë e krijuar për nevojat e luftës dhe e rikthyer nga krizat energjetike është bërë zakon i shoqërisë moderne. Por zakoni nuk është provë e dobisë.
Nuk ka arsye ta mbrojmë ndërrimin e orës vetëm sepse e kemi bërë për dekada. As nuk duhet ta heqim thjesht sepse është i vjetër. Duhet të dimë çfarë fitojmë, çfarë humbasim dhe nëse përfitimet reale e justifikojnë shqetësimin që u shkaktohet njerëzve.
Në fund, çështja nuk është nëse akrepat duhet të shkojnë përpara apo prapa. Çështja është nëse politika publike duhet të drejtohet nga zakoni apo nga nevoja. Dielli nuk ka nevojë për vendime parlamentare që të lindë e të perëndojë. Jemi ne që kemi shpikur orën për të organizuar jetën, jo për t’u bërë skllevër të akrepave të saj.
Ndoshta ka ardhur koha të mos pyesim më se kur duhet ta ndryshojmë orën, por pse vazhdojmë ta ndryshojmë atë.
