Nga Leonard Veizi
Në historinë e spiunazhit të Luftës së Dytë Botërore, emri i Riçard Sorge zë një vend të veçantë. Gazetar gjerman në dukje, komunist në bindje dhe oficer i inteligjencës ushtarake sovjetike në fshehtësi, ai arriti të depërtonte në rrethet më të larta diplomatike dhe politike të Gjermanisë naziste në Tokio. Informacionet që dërgoi në Moskë për planet ushtarake të Hitlerit dhe qëndrimin e Japonisë ndaj Bashkimit Sovjetik patën rëndësi të veçantë për zhvillimet e luftës në Frontin Lindor.
Më 7 nëntor 1944, pas tre vjetësh burgim dhe hetimesh, Sorge u ekzekutua me varje në burgun Sugamo të Tokios. Së bashku me të u ekzekutua edhe bashkëpunëtori i tij kryesor japonez, gazetari Hotsumi Ozaki. Historia e këtij agjenti, e ndërthurur mes besnikërisë ideologjike, mashtrimit diplomatik dhe operacioneve sekrete, do të bëhej më vonë edhe subjekt i filmit të njohur “Cili jeni ju, zoti Sorge?”.
Një gjerman në shërbim të Moskës
Riçard Sorge lindi më 4 tetor 1895 në Baku, në atë kohë pjesë e Perandorisë Ruse, nga një baba gjerman dhe një nënë ruse. Fëmijërinë dhe rininë i kaloi kryesisht në Gjermani. Gjatë Luftës së Parë Botërore shërbeu në ushtrinë gjermane, ku u plagos disa herë. Përvoja e luftës ndikoi në formimin e bindjeve të tij politike dhe e afroi me lëvizjen komuniste.
Në vitin 1919 u anëtarësua në Partinë Komuniste Gjermane. Më vonë shkoi në Bashkimin Sovjetik, ku nisi të punonte për strukturat e Kominternit dhe më pas për inteligjencën ushtarake sovjetike, të njohur si GRU.
Në vitin 1933 u dërgua në Japoni, ku ndërtoi identitetin e tij të mbuluar si korrespondent i gazetës gjermane Frankfurter Zeitung. Për ta bërë më të besueshëm pozicionin e tij, ai u anëtarësua edhe në Partinë Naziste. Kështu, në një prej paradokseve më të pazakonta të historisë së spiunazhit, një agjent sovjetik u paraqiste si nazist i bindur dhe gëzonte besimin e përfaqësuesve të Rajhut të Tretë në Tokio.
Sorge ishte i arsimuar, fliste disa gjuhë dhe kishte njohuri të thella për politikën dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Përmes kontakteve personale arriti të krijonte lidhje të ngushta me diplomatë gjermanë, përfshirë ambasadorin Eugen Ott. Kjo i mundësoi të merrte informacione nga burime që zakonisht ishin të paarritshme për një gazetar të huaj.
Rrjeti i spiunazhit në Tokio
Sorge nuk vepronte i vetëm. Ai krijoi një rrjet informatorësh dhe bashkëpunëtorësh, ku spikaste gazetari japonez Hotsumi Ozaki, i cili kishte kontakte të drejtpërdrejta me qarqet drejtuese të qeverisë japoneze.
Në grup bënin pjesë edhe gjermani Max Clausen, operator radioje, dhe jugosllavi Branko de Vukelić, gazetar dhe fotograf. Përmes këtij rrjeti, Moska merrte informacione mbi planet ushtarake të Gjermanisë dhe Japonisë, lëvizjet diplomatike dhe strategjinë e fuqive të Boshtit.
Rëndësia e këtij rrjeti u bë veçanërisht e dukshme në vitin 1941, kur Gjermania po përgatitej të sulmonte Bashkimin Sovjetik.
Paralajmërimi që Stalini nuk e besoi
Në pranverën e vitit 1941, Sorge i dërgoi Moskës informacione të rëndësishme për përgatitjet gjermane për luftë kundër Bashkimit Sovjetik. Ai raportoi se sulmi ishte planifikuar për gjysmën e dytë të qershorit dhe dha edhe të dhëna mbi përqendrimin e forcave gjermane në kufirin sovjetik.
Më 22 qershor 1941, kur ushtria gjermane nisi operacionin Barbarossa, paralajmërimet e tij morën një domethënie të veçantë. Por Stalini, i cili kishte marrë edhe informacione të tjera për sulmin e mundshëm, nuk u kishte besuar plotësisht paralajmërimeve dhe kishte hezituar të merrte masa parandaluese në shkallën e nevojshme.
Një tjetër informacion me rëndësi strategjike erdhi nga Tokio. Sorge raportoi se Japonia nuk kishte ndërmend të sulmonte Bashkimin Sovjetik në atë fazë, pasi vëmendja e saj strategjike po përqendrohej në drejtimin e Paqësorit dhe Azisë Juglindore. Kjo i dha Moskës më shumë siguri për të zhvendosur një pjesë të trupave të dislokuara në Lindjen e Largët drejt frontit perëndimor, në një kohë kur gjermanët po afroheshin drejt Moskës.
Informacionet e rrjetit të Sorge konsiderohen një kontribut i rëndësishëm në vendimmarrjen sovjetike gjatë betejës për mbrojtjen e kryeqytetit. Megjithatë, ato nuk ishin burimi i vetëm i informacionit për qëndrimin japonez.
Arrestimi dhe ekzekutimi
Veprimtaria e rrjetit nuk mund të mbetej përgjithmonë e pazbuluar. Kundërzbulimi japonez kishte nisur hetimet për transmetimet radiofonike të dyshimta dhe gradualisht arriti të identifikonte strukturën e organizuar të spiunazhit.
Më 18 tetor 1941, Riçard Sorge u arrestua në Tokio. Operacioni çoi në arrestimin e gjithsej 35 personave të lidhur me rrjetin e tij. Gjatë hetimeve u zbuluan lidhjet me inteligjencën sovjetike, ndërsa gjykimi përfundoi me dënimin me vdekje të Sorge dhe Hotsumi Ozakit.
Më 7 nëntor 1944, të dy u varën në burgun Sugamo të Tokios. Duhet saktësuar se nuk u ekzekutuan të 35 anëtarët e rrjetit, siç pretendohet ndonjëherë në përmbledhjet historike. Dënimet e anëtarëve të tjerë ndryshuan sipas rolit dhe përfshirjes së tyre në veprimtarinë e spiunazhit.
Për një kohë të gjatë, Moska nuk e pranoi publikisht rolin e Sorge si agjent sovjetik. Vetëm në vitin 1964, njëzet vjet pas ekzekutimit, atij iu dha pas vdekjes titulli Hero i Bashkimit Sovjetik.
“Cili jeni ju, zoti Sorge?”
Historia e Riçard Sorge u bë e njohur për një publik shumë më të gjerë edhe përmes kinematografisë. Në vitin 1961, regjisori francez Yves Ciampi realizoi filmin Qui êtes-vous, Monsieur Sorge?, i njohur në shqip si “Cili jeni ju, zoti Sorge?”.
Në rolin e Riçard Sorge interpreton Thomas Holtzmann, ndërsa në kastin e filmit përfshihen edhe Mario Adorf dhe Keiko Kishi. Filmi është një bashkëprodhim franko-italo-japonez, bardhezi, që rindërton veprimtarinë e agjentit sovjetik në Japoni, marrëdhëniet e tij me diplomatët gjermanë, krijimin e rrjetit të spiunazhit dhe zbulimin e tij nga kundërzbulimi japonez. Në rrëfim janë përfshirë edhe intervista reale me njerëz që e kishin njohur Sorge.
Filmi u realizua në një periudhë kur Bashkimi Sovjetik po fillonte ta njihte publikisht kontributin e agjentit të ekzekutuar. Ai ndihmoi në kthimin e Sorge në një figurë të njohur ndërkombëtarisht dhe në krijimin e imazhit të tij si një nga spiunët më të rëndësishëm të Luftës së Dytë Botërore.
Riçard Sorge mbetet një rast i veçantë në historinë e inteligjencës ushtarake. Ai arriti të depërtonte në mjediset ku hartoheshin planet e fuqive të Boshtit, të fitonte besimin e diplomatëve gjermanë dhe të siguronte informacione që kishin rëndësi për strategjinë sovjetike. Por fundi i tij ishte ai i shumë agjentëve të zbuluar: arrestim, gjykim dhe ekzekutim.
Më 7 nëntor 1944, në të njëjtën ditë kur në Bashkimin Sovjetik përkujtohej Revolucioni i Tetorit, një prej agjentëve më të njohur të Moskës përfundonte jetën në litarin e ekzekutimit japonez.