7 Nëntor 1938
Nga Leonard Veizi
Le ta themi që në rreshtin e parë, pa asnjë ekuivok, sepse historia e ka provuar tashmë me dokumente: atentati në Paris ishte akt i një djaloshi të dëshpëruar. Masakra e natës së 9 nëntorit ishte krim i një shteti…
…Kush i ngatërron të dyja, i bën nder nazizmit. Kush thotë se “hebrenjtë provokuan”, përsërit propagandën e Gebelsit. E vërteta është e kundërta: regjimi nazist priste vetëm një pretekst. E gjeti te një 17-vjeçar. Dhe e përdori për të nisur hapur shfarosjen.
Letra
Në mesin e hebrenjve të dëbuar nga Gjermania në vjeshtën e vitit 1938 ishte edhe familja Grinshpan. Sendel dhe Rivka Grinshpan, hebrenj me shtetësi polake, kishin emigruar në Gjermani në vitin 1911 dhe jetonin në Hanover. Djali i tyre 17-vjeçar, Hershel Grinshpan, ndodhej në Paris, te një xhaxha. Motra e tij, Berta, i dërgoi një letër nga kufiri polak, ku familja ishte hedhur në baltë, pa ushqim, pa strehë:
“Askush nuk na tha se çfarë kishte ndodhur, por e kuptuam se ky do të ishte fundi… Nuk kemi asnjë qindarkë me vete. A mund të dërgosh diçka?”
Hersheli e mori letrën më 3 nëntor. Për një djalë 17-vjeçar, që mëson se prindërit e tij janë dëbuar si kafshë, kjo nuk ishte lajm. Ishte dënim. Mëngjesin e 7 nëntorit, bleu një revolver dhe një kuti me fishekë. Shkoi në ambasadën gjermane në Paris, kërkoi një zyrtar. E dërguan te sekretari i ambasadës, Ernst fon Rat. E qëlloi disa herë. Rati mbeti i plagosur rëndë dhe vdiq më 9 nëntor. I riu nuk u përpoq të arratisej. U dorëzua te policia franceze. Në xhep kishte një letër për prindërit: “Zoti më faltë! Unë duhet të protestoj që bota ta dëgjojë protestën time.”
Ky ishte akti i tij: një protestë e dëshpëruar, individuale, e një fëmije që nuk dinte si tjetër t’i bërtiste botës se familja e tij po shkatërrohej.
Shteti-vrasës
Ajo që ndodhi më pas nuk ka asnjë lidhje me protestën e Hershelit. Ka lidhje me një plan që ishte gati prej kohësh. Propaganda naziste e paraqiti vrasjen e një diplomati si “sulm të hebrenjve kundër Gjermanisë”. Ishte gënjeshtër e pastër, e fabrikuar në zyrat e Ministrisë së Propagandës. Qëllimi ishte i qartë: të kthehej dhimbja e një familjeje në urrejtje ndaj një populli të tërë.
Natën e 9 nëntorit dhe gjatë 10 nëntorit 1938, në Gjermani dhe në territoret e kontrolluara prej saj shpërtheu “Nata e Xhamave të Thyer”. Sinagogat u dogjën. Dyqanet u plaçkitën. Shtëpitë u thyen. Njerëz u rrahën në rrugë, u poshtëruan, u vranë. Rrugët u mbushën me xhama të thyer — prej tyre mori emrin nata. Rreth 30.000 burra hebrenj u arrestuan dhe u dërguan në kampet e përqendrimit. Qindra të tjerë u vranë gjatë masakrës dhe nga pasojat e saj.
Urdhëri shtetëror
Ajo që nazistët e shitën si “shpërthim spontan” në fakt ishte masakër e organizuar nga lart.
Policia mori urdhër të mos ndërhynte. Zjarrfikësit morën urdhër të shuanin vetëm zjarrin që rrezikonte shtëpitë e “arianëve”, jo sinagogat që digjeshin. Anëtarët e SA-së dhe të SS-it, me rroba civile, u lëshuan në rrugë me lista të përgatitura më parë: cilat sinagoga, cilat dyqane, cilat adresa.
Atentati në Paris ishte vetëm ndezësi. Bomba ishte ndërtuar prej vitesh — me ligjet e Nurembergut, me përjashtimin nga shkollat, nga profesionet, nga jeta publike, me propagandën që e paraqiste hebreun si armik, si mikrob, si rrezik.
“Nata e Xhamave të Thyer” ishte momenti kur shteti gjerman hoqi maskën: nuk ishte më diskriminim me ligj, ishte dhunë me urdhër. Shteti nuk ishte më arbitër. Ishte organizator i krimit. Dhe pas krimit, erdhi cinizmi më i madh: hebrenjtë u detyruan të paguanin një gjobë kolektive prej një miliard markash, si “ndëshkim” për dhunën që vetë regjimi kishte organizuar kundër tyre. Viktima paguante për krimin e xhelatit. Kjo nuk është thjesht padrejtësi. Kjo është perversitet shtetëror.
Fati i Hershelit
Në vitin 1940, pas pushtimit gjerman të Francës, Hershel Grinshpani u dorëzua nga autoritetet franceze te gjermanët. U dërgua në Gjermani, u mbajt në burgje dhe kampe naziste. Data dhe vendi i vdekjes së tij nuk dihen saktë. Besohet se u vra gjatë luftës. Ai u vra dy herë: një herë si njeri, në kamp, dhe një herë si emër, nga propaganda që e përdori si justifikim për të vrarë mijëra të tjerë.
Por historia e ndan përgjegjësinë qartë: përgjegjësia për atentatin është individuale. Përgjegjësia për masakrën është e shtetit që e planifikoi, e urdhëroi dhe e zbatoi.
Mësimi
Më 7 nëntor 1938, një 17-vjeçar u përpoq të bërtiste. Më 9-10 nëntor, një shtet i tërë bërtiti me zjarr dhe me hekur. Xhamat e thyer në rrugët e Gjermanisë nuk ishin thjesht shenja të një nate dhune. Ishin paralajmërimi se për hebrenjtë e Evropës po mbyllej edhe dera e fundit e mbijetesës. Pas tyre do të vinin getot, trenat, Auschwitz-i.
Prandaj 7 nëntori nuk duhet kujtuar si “shkak” i Natës së Xhamave të Thyer. Duhet kujtuar si prova se si një regjim kriminal e përdor dhimbjen e një djaloshi për të justifikuar krimin e vet — dhe si një shoqëri e tërë, kur hesht përballë dhunës së organizuar nga shteti, bëhet bashkëfajtore.
Kur shteti fillon të thyejë xhamat e një pakice, herët a vonë do të thyejë dyert e të gjithëve.
