Last Updated on 06/11/2026 by Klara
Nga Albert Vataj
E gdhendur në trungun e një peme halore të llojit larshi, mijëra vjet përpara shfaqjes së qytetërimeve të mëdha të Mesopotamisë dhe Egjiptit, kjo figurë monumentale dëshmon se njeriu i epokës së gurit zotëronte një botë simbolike shumë më të ndërlikuar nga sa kemi prirjen të përfytyrojmë.
Në thellësitë e një moçali torfe në malet e Uraleve, Rusia ruante një prej dëshmive më mahnitëse të krijimtarisë njerëzore. Për mijëra vjet, larg dritës së diellit dhe e mbuluar nga shtresat e lagështa të kënetës, një skulpturë prej druri priste të rikthehej në vëmendjen e njerëzimit. Kur u zbulua në fund të shekullit XIX, ajo nuk solli vetëm një objekt të pazakontë arkeologjik, por hapi një dritare drejt një bote mendimi, besimi dhe përfytyrimi që kishte ekzistuar shumë përpara lindjes së qytetërimeve të njohura historike.
Është Idhulli i Madh i Shigirit (Great Shigir Idol), një skulpturë antropomorfe monumentale, e konsideruar si skulptura më e vjetër monumentale prej druri e njohur deri më sot. Datimet moderne radiokarbonike e vendosin krijimin e saj rreth 11.500–12.100 vjet më parë, duke e bërë një dëshmi të jashtëzakonshme të artit dhe mendimit simbolik të shoqërive parahistorike.
Një mesazh që mbërriti nga fundi i epokës së akullit
Skulptura u zbulua gjatë punimeve të nxjerrjes së arit në vitin 1890, në moçalin e Shigirit, rreth 70 kilometra nga Jekaterinburgu, në rajonin e Sverdlovskut, në malet e Uraleve. Fragmentet prej druri u nxorën nga një thellësi prej afërsisht katër metrash. Në fillim, përmasat dhe forma e saj e plotë nuk mund të përcaktoheshin. Vetëm më vonë, në vitin 1914, studiuesi Vladimir Tolmaçev realizoi një rindërtim më të plotë, duke bashkuar fragmentet e gjetura dhe duke propozuar një lartësi origjinale prej rreth 5,3 metrash.
Kjo do të thotë se përpara nesh nuk kemi një objekt të vogël dekorativ, por një vepër monumentale, të konceptuar dhe realizuar në përmasa që kërkonin njohuri të konsiderueshme të përpunimit të drurit, organizim të punës dhe një synim të qartë simbolik.
Skulptura është punuar nga trungu i një larshi siberian (Larix), një pemë që në kohën e prerjes kishte formuar 159 unaza vjetore të ruajtura në materialin e studiuar. Studiuesit kanë përcaktuar se druri ishte përpunuar ndërsa ishte ende i freskët, duke përdorur vegla prej guri. Trungu ishte ndarë në pjesë dhe më pas ishte gdhendur, rrafshuar dhe zbukuruar me motive të ndryshme.
Nuk kemi të bëjmë, pra, me një punim të rastësishëm të një cope druri, por me një proces të menduar krijues, që kërkonte mjeshtëri, përvojë dhe aftësi për ta shndërruar lëndën natyrore në një formë të ngarkuar me kuptim.
Një fytyrë, shumë fytyra dhe një gjuhë që ende nuk e kuptojmë
Ajo që e bën Idhullin e Shigirit veçanërisht enigmatik është gjuha e tij pamore.
Në pjesën e sipërme qëndron një kokë e gdhendur në mënyrë tredimensionale, me sy, hundë dhe gojë të dallueshme. Trupi është i gjatë, i rrafshët dhe i mbuluar me motive gjeometrike, vija të drejta, zigzage dhe forma të ndërthurura. Në sipërfaqet e tij janë identifikuar disa figura antropomorfe, të cilat duket se përfaqësojnë fytyra ose qenie njerëzore të stilizuara.
Studimet e publikuara kanë identifikuar gjithsej tetë fytyra, duke përfshirë edhe kokën e gdhendur në majë të skulpturës. Disa janë të dukshme në pjesën ballore, të tjera në anën e pasme. Ky zbulim e bën figurën shumë më komplekse sesa një paraqitje e vetme antropomorfe.
Çfarë përfaqësojnë këto fytyra? A janë hyjni, paraardhës, shpirtra mbrojtës, qenie mitologjike apo personazhe të një rrëfimi që nuk ka mbërritur kurrë deri tek ne?
Askush nuk mund të japë ende një përgjigje përfundimtare.
Vijat zigzag, të përsëritura në trupin e skulpturës, janë po aq domethënëse. Në artin paleolitik dhe mezolitik, motivet gjeometrike nuk ishin domosdoshmërisht zbukurime pa kuptim. Ato mund të bartnin mesazhe simbolike, identitete, përfytyrime të natyrës ose besime që lidhnin njeriun me botën përreth.
Disa studiues kanë propozuar se skulptura mund të ketë qenë një lloj shtylle totemike, një objekt kulti ose një paraqitje e qenieve shpirtërore. Të tjerë kanë sugjeruar se figurat e saj mund të pasqyrojnë një mit të krijimit apo një mënyrë të caktuar të konceptimit të botës. Por këto interpretime mbeten hipoteza, sepse nuk kemi burime të shkruara apo dëshmi të mjaftueshme arkeologjike për të përcaktuar funksionin e saj.
Pikërisht kjo pasiguri e bën edhe më tërheqëse: kemi përpara një vepër që na tregon se njerëzit e asaj kohe kishin diçka për të shprehur, por nuk na zbulon plotësisht se çfarë donin të thoshin.
Moçali që e shpëtoi nga zhdukja
Një nga paradokset më të bukura të këtij zbulimi është se një material kaq i brishtë si druri ka mundur të mbijetojë për më shumë se njëmbëdhjetë mijëvjeçarë.
Në kushte të zakonshme, druri shpërbëhet nga mikroorganizmat, kërpudhat, oksigjeni dhe proceset natyrore të dekompozimit. Por mjedisi i moçalit të torfës krijoi kushte të veçanta ruajtjeje. Mungesa e oksigjenit dhe aciditeti i lartë i mjedisit kufizuan veprimtarinë e shumë organizmave që shkaktojnë kalbëzimin e drurit.
Kështu, ajo që për mijëra vjet ishte një vend i zakonshëm i peizazhit natyror, u shndërrua pa dashje në një arkiv të jashtëzakonshëm të historisë njerëzore.
Idhulli i Shigirit është gjithashtu një kujtesë për një problem të madh të arkeologjisë: shumë prej veprave të para të artit njerëzor mund të jenë zhdukur përgjithmonë, jo sepse njeriu nuk i krijoi, por sepse materialet organike nga të cilat u punuan nuk patën mundësinë të mbijetojnë.
Ajo që sot kemi mundësi të shohim mund të jetë vetëm një pjesë e vogël e një tradite artistike shumë më të gjerë.
Një skulpturë që ndryshoi moshën e vet
Për shumë vite, mosha e Idhullit të Shigirit mbeti objekt diskutimi shkencor. Datimet e mëparshme e vendosnin atë në një periudhë më të vonshme të Mesolitit. Por përparimi i metodave të analizës radiokarbonike AMS, që mundësojnë matjen e moshës së mostrave shumë të vogla, solli rezultate që ndryshuan rrënjësisht kuptimin tonë për këtë objekt.
Në vitin 2018, një ekip kërkimor gjermano-rus, me pjesëmarrjen e studiuesve Thomas Terberger, Mikhail Zhilin dhe kolegëve të tyre, publikoi rezultate të reja që e vendosnin skulpturën rreth 11.500 vjet më parë.
Më pas, një rivlerësim i të dhënave radiometrike nga studiues të përfshirë në kërkim e çoi moshën e mundshme të saj edhe më larg, afërsisht në 12.100 vjet. Ky interpretim u mbështet në analizimin e mostrave nga pjesët e brendshme të trungut, të konsideruara më pak të ndikuara nga trajtimet konservuese të aplikuara gjatë historisë së objektit.
Megjithatë, duhet theksuar se datimi dhe konteksti kronologjik i Idhullit vazhdojnë të diskutohen në literaturën shkencore. Jo të gjithë studiuesit pajtohen me interpretimin më të hershëm të rezultateve. Prandaj, shprehja më e kujdesshme është se skulptura daton rreth 11.500–12.100 vjet më parë, në varësi të interpretimit të serive të datimeve.
Nëse pranohet datimi më i hershëm, Idhulli i Shigirit i përket fundit të Dryasit të Ri (Younger Dryas), një periudhë e ftohjes së ndjeshme klimatike që i parapriu vendosjes së kushteve më të ngrohta të Holocenit.
Ky është një detaj me rëndësi të veçantë: skulptura u krijua në një kohë kur peizazhet e Euroazisë po përjetonin ndryshime të mëdha klimatike, kur komunitetet e gjuetarëve-mbledhës duhej të përshtateshin me transformimin e mjedisit dhe burimeve natyrore.
Në këtë sfond, arti mund të ketë qenë shumë më tepër sesa një nevojë estetike. Mund të ketë përfaqësuar një mënyrë për të organizuar përvojën, për të shprehur besimet dhe për të ndërtuar një marrëdhënie simbolike me një botë që ndryshonte vazhdimisht.
Përpara piramidave, përpara Stonehenge-it, përpara qytetërimeve të shkruara
Përmasat kohore të këtij objekti janë marramendëse.
Idhulli i Shigirit është krijuar mijëra vjet përpara ndërtimit të piramidave të Egjiptit, përpara Stonehenge-it dhe shumë kohë përpara shfaqjes së shkrimit në Mesopotami. Ai i përket një bote ku njerëzit jetonin kryesisht me gjueti, peshkim dhe mbledhje, por që nuk ishte aspak një botë pa art, pa imagjinatë apo pa mendim simbolik.
Në këtë pikë qëndron rëndësia e tij më e madhe shkencore dhe kulturore. Ai sfidon idenë e thjeshtuar se qytetërimi intelektual dhe krijues i njeriut filloi vetëm me bujqësinë, qytetet, tempujt dhe shkrimin.
Përpara se të ndërtonte qytete, njeriu kishte ndërtuar simbole. Përpara se të shkruante histori, kishte krijuar figura përmes të cilave mund të shprehte botëkuptimin e vet. Përpara se të ngrinte monumente prej guri, kishte ditur t’i jepte drurit një formë monumentale.
Kjo nuk do të thotë se kemi zbuluar një qytetërim të panjohur në kuptimin tradicional të fjalës. Do të thotë se kemi zbuluar një dëshmi të jashtëzakonshme të kompleksitetit kulturor të shoqërive parahistorike, të cilat nuk duhen gjykuar vetëm përmes mungesës së shkrimit, qyteteve apo arkitekturës monumentale.
Sot, fragmentet e ruajtura të Idhullit të Madh të Shigirit ruhen në koleksionin e Muzeut Rajonal të Historisë dhe Traditës së Sverdlovskut, ndërsa skulptura ekspozohet në Muzeun e Historisë dhe Arkeologjisë së Uraleve, në Jekaterinburg.
Për studiuesit, ajo mbetet një burim i pazëvendësueshëm për të kuptuar artin, kulturën materiale dhe botëkuptimin e popullsive të lashta të Euroazisë Veriore.
Për ne, njerëzit e sotëm, ajo është një dëshmi që na fton të rishikojmë mënyrën se si e masim lashtësinë e mendimit njerëzor.
Sepse pas këtyre fytyrave të gdhendura, pas vijave zigzag dhe formave të mistershme, qëndron një dorë njerëzore që ka punuar me kujdes, një mendje që ka përfytyruar diçka përtej së dukshmes dhe një shpirt që ka kërkuar t’i japë kuptim ekzistencës.
Nuk e dimë emrin e krijuesit të saj. Nuk dimë cilës bashkësi i përkiste, çfarë besonte, çfarë tregonte përmes këtyre figurave dhe as se çfarë ndodhte në vendin ku ajo ishte ngritur. Por vepra e tij ka mbijetuar më gjatë se çdo kujtesë njerëzore e drejtpërdrejtë.
Ndoshta ky është paradoksi më i madh i Idhullit të Shigirit: një krijues pa emër, nga një botë pa shkrim, arriti të lërë pas një mesazh që ende nuk kemi mundur ta deshifrojmë plotësisht.
Dymbëdhjetë mijë vjet më vonë, ne vazhdojmë ta shohim në sy këtë dëshmi të heshtur të njerëzimit të hershëm. Dhe, ndërsa përpiqemi të kuptojmë se çfarë donte të na tregonte, kuptojmë se historia e mendjes njerëzore është shumë më e lashtë, më e pasur dhe më e mistershme nga sa kemi menduar.
Idhulli i Shigirit nuk është vetëm një objekt që i mbijetoi kohës. Është një mendim i gdhendur në dru, që koha nuk arriti ta fshinte.
Referencat: • Universiteti i Göttingen-it (2018): Njoftimi shkencor për datimin rreth 11.500-vjeçar dhe rëndësinë e skulpturës. Oldest wooden sculpture in the world is 11,500 years old. • Thomas Terberger, Mikhail Zhilin dhe bashkëpunëtorët (2021): Studimi The Shigir idol in the context of early art in Eurasia, në revistën Quaternary International. Studimi shkencor. • Revista Antiquity (2018): Kërkimi mbi artin e hershëm në Urale dhe datimin radiokarbonik. Early art in the Urals. • Muzeu shtetëror rus: Të dhënat mbi materialin, përmasat, teknikën dhe vendndodhjen muzeale të Idhullit. Great Shigir Idol. • Instituti i Historisë dhe Arkeologjisë i Akademisë Ruse të Shkencave (2021): Studim kritik mbi kronologjinë dhe debatet rreth datimit. On the Date of the Great Shigir Idol./k.m