Ju e keni parë edhe herë të tjera. Ndoshta ju ka mbetur në sy e kuqja e thellë e veshjes, ndoshta ai vezullim ari që i rri mbi ballë. Po vështrimin e saj, a e mbani mend? Vajza i ka sytë të kthyer paksa djathtas, drejt diçkaje që mbetet përtej kornizës. Sa herë rikthehem tek ajo, më duket se kam mbërritur një çast përpara se të flasë. Pikërisht për atë çast pezull po jua risjell. Në një përditshmëri ku edhe fytyra njerëzore mësohet të pozojë për syrin e tjetrit, kjo vajzë e dalë prej thellësisë së kohës na bën të ndalemi e të përgjojmë një heshtje.
Tabloja e piktorit holandez Jan Frederik Pieter Portielje njihet me titullin “Vajza shqiptare”. Në botimet shqiptare për artin ajo datohet më 1870 dhe jepet me përmasa 77,5 × 63,5 centimetra. Brenda atij kuadri, gjithçka që mund të na tregonte se ku ndodhet vajza është lënë në errësirë. Mbeten të dukshme ato pak gjëra që do të vinim re po ta kishim përballë e po të na jepej koha ta soditnim në qetësi. Vija e hollë e buzëve, hija e qerpikëve mbi sy, dantella që ngrihet lehtë aty ku prek lëkurën e qafës.
Shiheni si e ka punuar Portielje të kuqen. Mbi supe ajo ka një ngrohtësi prej prushi, kurse në palat e mëngëve merr ngjyrën e verës së errët. Përgjatë anëve të petkut, fija e artë përdridhet në motive të imëta. Syri nis ta ndjekë njërën prej tyre, humbet ndër dredha, pastaj ngjitet vetvetiu te bardhësia e këmishës dhe, prej andej, te fytyra. E gjithë ajo begati ngjyrash e zbukurimesh na çon, më në fund, tek e vetmja pjesë e tablosë ku peneli duket sikur mezi ka prekur. Mjafton pak dritë mbi mollëz dhe vajza merr frymë.
Ka një drojë në mënyrën si ajo i shmanget shikimit tonë. Por po të rrish ca më gjatë para saj, të lind dyshimi se mos atë drojë ia ke veshur ti vetë. Koka qëndron drejt. Buzët janë të mbledhura lehtë. Në atë fytyrë të re mund të lexosh edhe vëmendjen e dikujt që dëgjon deri në fund një fjalë përpara se të përgjigjet. Çfarë po përgjon vallë? Një zë përtej dhomës, a diçka që sapo është zgjuar brenda saj? Piktori na ka afruar aq sa të dallojmë fijet e arit mbi petk. Mendimin që e mban vajzën ashtu, të përqendruar, ia ka lënë asaj.
Edhe stolia ka një jetë të vetën në këtë portret. Teksa ndjek me sy qëndismën që zbret përgjatë kraharorit, të shkon mendja te dora që mund ta ketë punuar, te durimi për ta kaluar fillin po aty ku e kërkonte lulja, te kujdesi me të cilin një veshje e tillë nxirrej e palosej sërish. Vajza duket e stolisur si për një ditë të shënuar. Se ç’ditë mund të ketë qenë, kuadri e lë në dorën e përfytyrimit tonë. Mua më prek ai çast i vogël e krejt i saji që ajo duket se ka gjetur në mes të gjithë atij solemniteti.
Portielje i ka dhënë bukurisë shqiptare fytyrën e kësaj vajze të vetme. Këtu merr kuptim, për mua, fjala përkore. E gjej te masa me të cilën peneli është ndalur mbi tiparet e saj, te ajo hije e hollë poshtë buzës, te qepalla që i jep vështrimit peshën e një mendimi. Dhe nëse ka diçka që piktura e shenjtëron në këtë portret, është e drejta e kësaj vajze për të mbetur, edhe nën soditjen tonë të gjatë, e zonja e asaj që ndien.
Provojeni ta hiqni vështrimin prej saj. Mbyllini sytë një çast. Ndoshta do t’ju shfaqet së pari e kuqja, pastaj ari, pastaj ajo pakëz dritë që prehet mbi faqe. Por kur ta përfytyroni sërish të plotë, vajza do të jetë ende duke vështruar përtej jush. Aty më duket se vazhdon jeta që i dha piktori./ET
