“Njëqind vjet vetmi”, është romanit monumental i Gabriel García Márquezit, historia e të cilit nuk mund të tregohet e plotë dhe në mënyrë të themeltë, pa përmendur Mercedes Barchan, gruan që u bë mbështetja e tij më e fortë në çastet kur letërsia nuk premtonte as bukë, as siguri, as të ardhme. Një roman i madh kishte si zëfillje një historia e jashtëzakonshme të dashurisë, besimit dhe sacrifices.
Ajo qëndroi pranë nebelistit të ardhshëm, kur bota ende nuk e njihte shkrimtarin kolumbian dhe kur ëndrra për një kryevepër dukej më shumë si një marrëzi sesa si një mundësi. Në një çast të jetës, Mercedes shiti pothuajse gjithçka që kishin, madje edhe tharësen e saj të flokëve, vetëm që dorëshkrimi i burrit të mbërrinte te botuesi.
Kjo është historia e një libri të madh, por edhe e një gruaje që besoi te madhështia e tij përpara se ta njihte bota.
Një premtim që nisi në adoleshencë
Gabriel García Márquez e pa për herë të parë Mercedes Barchan kur ishte ende 13 vjeç, gjatë një feste shkollore në Kolumbi. Ajo i tërhoqi menjëherë vëmendjen me bukurinë, sigurinë dhe hijeshinë e saj. I magjepsur që në atë takim të parë, djaloshi u tha shokëve, me gjithë seriozitetin e një dashurie adoleshente: “Unë do ta marr për grua atë vajzë.”
Mercedes, ndërkaq, nuk i kushtoi ndonjë vëmendje të veçantë këtij admiruesi të ri.
Në një rast, mes lojës dhe shakave të moshës, të dy morën pjesë në një lloj ceremonie martesore fëmijësh. Për të tjerët ishte një lojë e pafajshme, por për Gabrielin ajo mbeti si një premtim që do ta shoqëronte gjatë.
Rrethanat, megjithatë, nuk ishin në anën e tij. Ai vinte nga një familje me shumë fëmijë dhe mundësi të kufizuara ekonomike, ndërsa Mercedes i përkiste një familjeje më të kamur. I ati i saj ishte farmacist dhe familja gëzonte një gjendje të qëndrueshme.
I vetëdijshëm për këtë largësi shoqërore dhe ekonomike, García Márquez iu përkushtua studimeve, gazetarisë dhe letërsisë. Kërkonte të ndërtonte një emër, të bëhej dikush dhe, mbi të gjitha, të fitonte të drejtën për t’u kthyer një ditë pranë vajzës që kishte zgjedhur qysh në moshën e njomë.
Vitet kaluan. Ai udhëtoi, punoi në redaksi, shkroi artikuj, tregime dhe romane, ndërsa lidhja me Mercedesin ruhej përmes letrave dhe kontakteve të ndërprera. Për Gabrielin, ajo mbeti një prani e veçantë, një premtim që koha nuk e kishte shuar.
U deshën rreth 18 vjet që ajo dashuri e hershme të merrte formën e një jete të përbashkët.
Në vitin 1958, Gabriel García Márquez dhe Mercedes Barcha u martuan. Ai ishte tashmë një gazetar dhe shkrimtar që po fitonte vëmendje në qarqet letrare, por suksesi i madh ende i përkiste së ardhmes. Nga martesa e tyre erdhën dy djem, Rodrigo dhe Gonzalo.
Jeta familjare nisi mes përkushtimit, punës dhe vështirësive ekonomike. Márquez vazhdonte gazetarinë, ndërsa përpiqej të gjente hapësirën dhe kohën për letërsinë. Kishte botuar vepra që kishin tërhequr vëmendjen e kritikës, por ende nuk kishte arritur sigurinë financiare që do t’i lejonte t’i kushtohej plotësisht shkrimit.
Makina drejt Akapulkos dhe lindja e Macondos

Viti 1965 shënoi një kthesë vendimtare.
Gjatë një udhëtimi me makinë nga Meksiko Siti drejt Akapulkos, García Márquez përjetoi një nga ato çaste frymëzimi që ndryshojnë rrjedhën e një krijimtarie. Në mendjen e tij nisi të merrte formë, me një qartësi të pazakontë, historia e një familjeje dhe e një qyteti imagjinar, e shtrirë përgjatë disa brezave.
Ishte bota e Buendíave, Macondoja mitike, ku historia, kujtesa, dashuria, lufta, vdekja dhe mrekullitë ndërthureshin në një realitet ku e jashtëzakonshmja bëhej pjesë e së përditshmes.
Ai vendosi t’i kushtohej këtij libri.
I ndërpreu planet e udhëtimit dhe u kthye në shtëpi, i vendosur të mos e linte t’i shpëtonte ajo histori që tashmë kishte filluar të jetonte brenda tij. Mercedesit i shpjegoi se duhej ta shkruante romanin, se do t’i nevojitej një kohë e gjatë dhe se familja mund të përballej me vështirësi të mëdha financiare.
Përgjigjja e saj ishte e thjeshtë, por vendimtare:
“Shkruaje.”
Në atë fjalë përmblidhej besimi i një gruaje që e njihte njeriun, shkrimtarin dhe ëndrrën e tij. Ajo nuk i kërkoi të hiqte dorë nga libri për hir të sigurisë së përditshme. Përkundrazi, pranoi të bëhej pjesë e asaj aventure, edhe pse nuk mund ta dinte se ku do t’i çonte.
Tetëmbëdhjetë muaj mes krijimit dhe skamjes
Për rreth 18 muaj, García Márquez iu përkushtua me një intensitet të jashtëzakonshëm shkrimit të romanit. Kalonte orë të tëra në studion e tij, i zhytur në universin e Macondos, duke ndërtuar fatet e brezave të familjes Buendía.
Ndërsa në letër po merrte jetë një nga botët më të pasura të letërsisë moderne, në jetën e përditshme të familjes po ndodhte e kundërta: siguria ekonomike po shembej.
Ai kishte lënë punën e rregullt në gazetari për t’iu kushtuar romanit. Kursimet po mbaronin, faturat grumbulloheshin dhe detyrimet ndaj qiradhënësve e kreditorëve rëndonin gjithnjë e më shumë. Një familje duhej të jetonte, ndërsa kryefamiljari kishte zgjedhur të mos e ndërpriste krijimin e veprës që e ndiente si domosdoshmëri.
Në këtë periudhë, Mercedes u bë shtylla e vërtetë e familjes.
Ajo administronte me kujdes çdo të ardhur, negocionte me kreditorët, merrej me faturat, ushqimin dhe nevojat e fëmijëve. Kur u shit makina e tyre, sakrifica u bë edhe më e prekshme. Gjithçka që mund të shndërrohej në para shërbente për t’i dhënë shkrimtarit edhe pak kohë.
Mercedes nuk ishte thjesht bashkëshortja që e mbështeste nga larg. Ajo ishte organizatorja e përditshmërisë, mbrojtësja e qetësisë së tij krijuese dhe njeriu që përpiqej të mos lejonte që hallet e jashtme të ndërprisnin rrjedhën e një libri që po merrte përmasat e një universi.
Ndërsa ai shkruante, ajo mbante mbi supe peshën e jetës.
Miqtë dhe të afërmit mund ta shihnin këtë vendim si një rrezik të pajustifikuar. Përse të braktisej një punë që siguronte të ardhura për një roman, suksesi i të cilit nuk mund të parashikohej? Përse të sakrifikohej mirëqenia e familjes për një ëndërr letrare?
Por Mercedes nuk u tërhoq. Ajo besonte te burri i saj dhe te vepra që ai po ndërtonte. Në një kohë kur askush nuk mund t’i premtonte se ky përkushtim do të shpërblehej, ajo zgjodhi të besonte.
Tharësja e flokëve dhe dorëshkrimi që duhej të nisej

Në vitin 1966, pas muajsh të tërë pune intensive, dorëshkrimi i “Njëqind vjet vetmi” ishte përfunduar. Rreth 500 faqe që mbanin brenda historinë e shtatë brezave të familjes Buendía, një botë ku realizmi dhe magjia, kujtesa dhe harresa, dashuria dhe vetmia bëheshin pjesë e së njëjtës përvojë njerëzore.
Por përpara se libri të niste udhëtimin drejt botuesit në Buenos Aires, bashkëshortët u përballën me një pengesë që sot tingëllon pothuajse e pabesueshme: nuk kishin para të mjaftueshme për të dërguar të gjithë dorëshkrimin.
Pas muajsh sakrificash, edhe sendet e fundit me vlerë po mbaronin. Mercedes vendosi të shiste çfarë kishte mbetur. Ndër sendet që u sakrifikuan ishte edhe tharësja e saj e flokëve, një nga ato gjëra të vogla personale që, në rrethana të tjera, nuk do të kishin ndonjë peshë të veçantë, por që në atë çast përfaqësonin një tjetër copëz të jetës së tyre të vënë në shërbim të ëndrrës.
Megjithatë, paratë nuk mjaftuan për të gjithë dorëshkrimin. Bashkëshortët arritën të dërgonin fillimisht vetëm një pjesë të tij, ndërsa pjesa tjetër u nis më pas, pasi gjetën mundësinë për ta përfunduar dërgesën.
Ky episod mbeti një nga kujtimet më domethënëse të historisë së tyre.
Rrëfehet se, pasi dolën nga zyra e postës, Mercedes, mes lodhjes, shqetësimit dhe humorit të saj karakteristik, tha:
“Tani s’na mbetet gjë tjetër, veçse libri të dalë i keq.”
Ishte një batutë që fshehte një të vërtetë të madhe. Ata kishin vënë gjithçka në rrezik për një dorëshkrim që ende nuk e dinin nëse do të pranohej, nëse do të pëlqehej apo nëse do të gjente lexues.
Por ai udhëtim i dorëshkrimit drejt Argjentinës do të bëhej një nga udhëtimet më të rëndësishme në historinë e letërsisë moderne.
Nga varfëria në pavdekësinë letrare
Botuesi argjentinas Editorial Sudamericana e pranoi romanin dhe në qershor të vitit 1967 “Njëqind vjet vetmi” pa dritën e botimit.
Ajo që pasoi ishte një sukses i jashtëzakonshëm. Romani tërhoqi menjëherë vëmendjen e lexuesve dhe kritikës. Tirazhi i parë u shit shpejt dhe pasuan ribotimet. Brenda një kohe të shkurtër, vepra nisi të kapërcente kufijtë e gjuhës spanjolle, duke u përkthyer në gjuhë të shumta dhe duke fituar një vend të veçantë në letërsinë botërore.
Macondoja nuk ishte më vetëm një qytet imagjinar i krijuar nga një shkrimtar kolumbian. Ai u bë një hapësirë universale, ku popujt mund të njihnin historinë e tyre, kujtesën kolektive, mitet, tragjeditë dhe paradokset e ekzistencës njerëzore.
“Njëqind vjet vetmi” u shndërrua në një nga romanet më përfaqësuese të realizmit magjik dhe në një nga veprat më të rëndësishme të shekullit XX. Me miliona kopje të shitura dhe përkthime në dhjetëra gjuhë, ai vazhdon të jetë një nga librat më të lexuar dhe më të studiuar të letërsisë bashkëkohore.
Në vitin 1982, Gabriel García Márquez u nderua me Çmimin Nobel për Letërsinë, si vlerësim për tërësinë e krijimtarisë së tij, për fuqinë e rrëfimit dhe për mënyrën se si përmes letërsisë kishte ndërthurur fantastiken me realitetin historik e njerëzor të Amerikës Latine.
Nga shkrimtari që dikur nuk kishte para as për të dërguar dorëshkrimin, ai u bë një nga autorët më të njohur të planetit.
Por suksesi nuk e fshiu kujtimin e atyre viteve dhe as rolin e gruas që kishte qëndruar pranë tij kur gjithçka ishte ende e pasigurt.
Mercedes, bashkautorja e padukshme e një kryevepre

García Márquez nuk e harroi kurrë kontributin e Mercedesit. Në rrëfimet për jetën dhe punën e tij, ai e ka vlerësuar vazhdimisht si njeriun që i dha mundësinë të përfundonte librin, duke marrë përsipër barrën e përditshmërisë në një kohë kur ai ishte tërësisht i përqendruar te krijimtaria.
Në këtë kuptim, Mercedes mund të quhet bashkautore e padukshme e kushteve që e bënë të mundur lindjen e romanit. Ajo nuk shkroi faqet e Macondos, nuk krijoi personazhet e familjes Buendía dhe nuk ndërtoi arkitekturën narrative të veprës, por pa mbështetjen, qëndrueshmërinë dhe sakrificën e saj, rruga drejt përfundimit të librit do të kishte qenë shumë më e vështirë.
Dashuria e tyre zgjati 56 vjet, deri në ndarjen nga jeta të Gabriel García Márquez-it, më 17 prill 2014. Mercedes Barcha e ndoqi në përjetësi më 15 gusht 2020, në moshën 87-vjeçare.
Ata kishin ndarë një jetë të tërë, me vështirësitë, udhëtimet, sukseset, famën dhe përgjegjësitë e një familjeje që, përpara se të bëhej pjesë e historisë së letërsisë, kishte qenë një bashkësi njerëzore e lidhur nga besimi
Historia e Gabriel García Márquezit dhe Mercedes Barchas nuk është vetëm një rrëfim për lindjen e një kryevepre. Është dëshmi se krijimtaria, sado e fuqishme të jetë, nuk jeton gjithmonë e shkëputur nga sakrifica e të tjerëve. Ndonjëherë, pas një libri që ndryshon historinë e letërsisë, qëndron një njeri që ka ditur të besojë atëherë kur asgjë nuk garantonte suksesin.
García Márquez i dha botës Macondon, familjen Buendía dhe një univers letrar ku koha dukej se përsëriste vetveten, ku kujtesa dhe harresa luftonin për të mbijetuar dhe ku vetmia bëhej fati i brezave. Mercedes, ndërkaq, i dha atij kohën, qetësinë dhe sigurinë minimale për ta përfunduar këtë vepër.
Ajo shiti makinën, sendet e shtëpisë, edhe tharësen e flokëve. Por, në të vërtetë, nuk po shiste thjesht sende. Po blinte kohë për një ëndërr, po mbronte një mundësi, po vinte bast mbi një të ardhme që ende nuk kishte marrë formë.
Kur doli nga zyra e postës dhe tha se tani u mbetej vetëm të shpresonin që libri të mos dilte i keq, ndoshta nuk e dinte se ajo fjali do të bëhej pjesë e një prej historive më prekëse të letërsisë botërore.
Romani nuk doli i keq. Ai u bë i pavdekshëm.
Dhe në historinë e tij, krahas emrit të Gabriel García Márquez-it, duhet të mbetet gjithmonë edhe emri i Mercedes Barcha-s, gruas që besoi te shkrimtari përpara se bota të besonte te gjeniu.
Sepse disa kryevepra shkruhen me penë, por bëhen të mundura edhe me dashuri, durim dhe sakrifica që nuk shfaqen në faqet e librit.
