Last Updated on 27/07/2026 by EL
A ju ndodh edhe ju të mendoni me zë të lartë kur përpiqeni të zgjidhni një problem të vështirë? Kjo përvojë e zakonshme mund të na bëjë të besojmë se gjuha dhe aftësia për të arsyetuar janë të lidhura ngushtë dhe se pa fjalët është e pamundur të zhvillojmë një mendim logjik. Por a është vërtet kështu? Gjuhëtarët, filozofët dhe neuroshkencëtarët e kanë diskutuar këtë pyetje prej shumë vitesh dhe ende nuk ka një përgjigje përfundimtare. Megjithatë, një studim i ri i udhëhequr nga neuroshkencëtarja njohëse e MIT, Evelina Fedorenko, e cila prej kohësh merret me kërkime mbi këtë temë, ofron prova të rëndësishme. Sipas studimit, të publikuar në revistën shkencore PNAS, gjuha nuk është e domosdoshme për arsyetimin logjik. Ose, siç shkruajnë autorët, “gjuha e mendimit”, që përdorim për të arsyetuar, është diçka tjetër nga gjuha natyrore, të cilën e përdorim për të komunikuar. Ideja e Fedorenkos është se, edhe pse kemi nevojë për gjuhën për t’u shpjeguar të tjerëve rezultatin e një arsyetimi, për shembull, mënyrën se si kemi arritur në një përfundim, vetë proceset e deduksionit dhe induksionit mbështeten në një sistem të veçantë të trurit. Për ta testuar këtë teori, Fedorenko bashkëpunoi me kolegen e saj Rosemary Varley, neuroshkencëtare në University College London. Ato punuan me dy pacientë që kishin pësuar goditje në tru, e cila kishte dëmtuar zonat cerebrale përgjegjëse për përpunimin e gjuhës. Të dy pacientët kishin vështirësi serioze si në kuptimin, ashtu edhe në prodhimin e gjuhës. Për këtë arsye, studiueset krijuan teste që mund të zgjidheshin pa pasur nevojë për aftësi gjuhësore.
Një logjikë e patëmetë edhe pa përdorur gjuhën
Në një nga testet, pjesëmarrësit duhej të vëzhgonin dy seri numrash dhe të zbulonin rregullin e fshehur që shndërronte serinë e parë në të dytën. Në testin tjetër, atyre iu paraqit një seri figurash gjeometrike dhe duhej të përcaktonin se cila figurë mungonte për të plotësuar një matricë.
Dy pacientët arritën t’i zgjidhnin këto ushtrime logjike me nivele gjithnjë e më të larta vështirësie, duke marrë rezultate të ngjashme me ato të grupit të kontrollit, i përbërë nga persona pa probleme gjuhësore. Madje, ata arritën të komunikonin përgjigjet përmes gjesteve, duke u kuptuar pa përdorur asnjë fjalë.
Konfirmimi erdhi edhe nga persona të shëndetshëm
Për të vërtetuar rezultatet, neuroshkencëtarja Hope Kean, pjesë e ekipit të MIT, përdori rezonancën magnetike funksionale (fMRI) për të studiuar aktivitetin e trurit te të rritur të shëndetshëm gjatë zgjidhjes së problemeve logjike të ngjashme me ato që iu dhanë pacientëve. Pjesëmarrësit zgjidhën enigma me nivele të ndryshme vështirësie, ku duhej të zbulonin rregulla të fshehura ose të zbatonin rregulla të dhëna më parë. Në të njëjtën kohë, ata kryen edhe detyra gjuhësore të krijuara posaçërisht për të identifikuar zonat e trurit që përpunojnë gjuhën, si dhe ushtrime të tjera për të hartëzuar sistemin cerebral përgjegjës për zgjidhjen e problemeve komplekse.
Të gjitha rezultatet çuan në të njëjtin përfundim: sistemi gjuhësor i trurit nuk aktivizohej gjatë arsyetimit logjik, pavarësisht llojit të tij. Kjo sugjeron se në tru ekziston një ndarje e qartë mes proceseve të të menduarit logjik dhe atyre të gjuhës.
Paragjykime që duhen rrëzuar dhe pasojat për inteligjencën artificiale
Ky zbulim kujton se personat që kanë humbur pjesërisht ose plotësisht aftësitë gjuhësore, si pacientët me afazi, një çrregullim i shkaktuar nga dëmtimet në tru që prek kuptimin dhe prodhimin e gjuhës, nuk kanë domosdoshmërisht probleme me aftësitë njohëse. Prej kohësh ekspertët kanë vënë re se këta pacientë mund të vazhdojnë të luajnë shah, sudoku apo lojëra të tjera logjike dhe të ruajnë aftësinë për të menduar në mënyrë abstrakte.
Përfundimet e studimit janë gjithashtu me interes për studiuesit që zhvillojnë Large Language Models (LLM), modelet e inteligjencës artificiale që janë në gjendje të simulojnë arsyetimin njerëzor. Ndryshe nga truri i njeriut, këto sisteme janë trajnuar vetëm mbi gjuhën, ndërsa studimi sugjeron se tek njerëzit aftësia për të arsyetuar mund të funksionojë edhe në mënyrë të pavarur nga ajo.