Nga Albert Vataj
Tirana është zgjuar sot e mbërthyer në morsën e frikës, me rrugë e hapësira publike të shenjuara nga dhuna, shkatërrimi dhe zjarri, dëshmi tronditëse të përshkallëzimit të zemërimit qytetar ndaj keqqeverisjes. Pavarësisht se kujt i takon përgjegjësia për këtë shpërthim vandalizmi, të promovuar si e vetmja gjuhë që mund ta detyrojë Kryeministrin Edi Rama të dëgjojë, panorama e barbarisë nuk mund të përligjet, as të shndërrohet në një mjet të pranueshëm të protestës. Kur mekanizmat e komunikimit, dialogut dhe përballjes demokratike braktisen, përçmohen ose shpallen të padobishëm, dhuna rrezikon të uzurpojë vendin e fjalës, ndërsa zjarri të pretendojë të bëjë atë që duhet të bëjë argumenti, të tronditë ndërgjegjen e pushtetit. Por asnjë zemërim, sado i ligjshëm të jetë burimi i tij, nuk mund ta shndërrojë shkatërrimin në drejtësi dhe as frikën në një gjuhë të pranueshme të lirisë. Një pushtet që nuk dëgjon qytetarët është një dështim i demokracisë, një revoltë që zgjedh të shkatërrojë është rreziku që demokracia të plagoset edhe nga ata që pretendojnë ta mbrojnë.
Ka çaste kur një fjali e shkruar në një kohë tjetër, nën peshën e një historie tjetër, rikthehet me një forcë të tillë, sa duket sikur është shqiptuar pikërisht për të na paralajmëruar për atë që po ndodh sot. Jo sepse historia përsëritet mekanikisht, as sepse njerëzimi është i dënuar të mos mësojë nga gabimet e veta, por sepse disa prej kundërthënieve më të thella të qenies njerëzore mbeten gjithnjë të pazgjidhura: dëshira për liri dhe tundimi për të sunduar, kërkesa për drejtësi dhe joshja për hakmarrje, revolta kundër padrejtësisë dhe rreziku që vetë revolta të shndërrohet në një formë të re padrejtësie. Pikërisht në këtë udhëkryq moral, ku zemërimi mund të bëhet një thirrje për ndryshim, por edhe një alibi për shkatërrimin, marrin një aktualitet të jashtëzakonshëm fjalët e Albert Kamysë: Një brez mund të mos e ketë fuqinë ta ribëjë botën, por e ka detyrimin të mos lejojë që ajo të shbëhet.
Fjalët e Albert Kamysë, të shqiptuara në dhjetor të vitit 1957, gjatë ceremonisë së pranimit të Çmimit Nobel për Letërsi, janë një prej atyre dëshmive të rralla të ndërgjegjes njerëzore që nuk e humbin fuqinë me kalimin e kohës. Ato nuk burojnë nga optimizmi i dikujt që beson se bota mund të shpëtohet me një deklaratë, as nga pesimizmi i atij që e sheh shkatërrimin si një fat të pashmangshëm. Ato lindin nga një pozicion shumë më i vështirë dhe më i përgjegjshëm, nga vetëdija se njeriu nuk mund ta ndreqë të gjithë botën, por mund dhe duhet të kundërshtojë shndërrimin e saj në një vend të pabanueshëm për dinjitetin njerëzor.
Në dritën e ngjarjeve të djeshme në Tiranë, ku dhuna dhe vandalizmi, shkatërruan e dogjën, duke mbjellë panik dhe tmerr, kjo thirrje e Kamysë fiton një aktualitet të dhimbshëm. Kur hapësira publike kthehet në skenë përplasjesh, kur zjarri dhe shkatërrimi zëvendësojnë fjalën, kur qytetari përballet me frikën në vend që të dëgjohet në të drejtën e tij për të protestuar e për t’u shprehur, nuk kemi të bëjmë vetëm me dëmtimin e pronës apo me cenimin e rendit. Kemi të bëjmë me një plagosje të vetë idesë së bashkëjetesës.
Sepse qyteti nuk është vetëm një grumbull ndërtesash, rrugësh dhe institucionesh. Qyteti është marrëveshja e brishtë që njerëzit bëjnë për të jetuar së bashku, edhe kur mendojnë ndryshe, edhe kur kundërshtojnë njëri-tjetrin, edhe kur ndahen nga bindje të papajtueshme. Ajo është hapësira ku liria e njërit duhet të mësojë të mos bëhet frikë për tjetrin. Kur kjo marrëveshje çahet nga dhuna, nuk digjen vetëm objekte, digjet, qoftë edhe përkohësisht, një pjesë e besimit që e bën të mundur jetën e përbashkët.
Dhe pikërisht këtu nis domethënia e thellë e fjalëve të Kamysë: “Ky brez nuk mund ta ribëjë botën, por detyra e tij është ta shpëtojë atë nga shbërja.”
Nuk është një thirrje për t’u pajtuar me padrejtësinë. Është një thirrje për të mos e luftuar padrejtësinë me mjete që e riprodhojnë atë. Nuk është kërkesë për heshtje përballë abuzimit, as për nënshtrim ndaj pushtetit. Është kërkesë për një liri që nuk e humbet ndërgjegjen, për një revoltë që nuk e mohon njerëzoren dhe për një drejtësi që nuk e ngatërron ndëshkimin me hakmarrjen.
Në këtë kuptim, Kamyja na kujton se sfida e vërtetë e një brezi nuk është vetëm të rrëzojë atë që e konsideron të padrejtë, por të mos shkatërrojë, gjatë kësaj përpjekjeje, kushtet që e bëjnë të mundur ndërtimin e një shoqërie më të drejtë.
Për ta kuptuar Kamynë, duhet të kthehemi te një prej ideve më të rëndësishme të filozofisë së tij: Revolta nuk është vetëm një akt kundërshtimi, por edhe një pohim i dinjitetit njerëzor. Njeriu ngrihet kundër padrejtësisë sepse beson se ekziston një kufi përtej të cilit askush nuk ka të drejtë ta poshtërojë, ta shtypë apo ta trajtojë tjetrin si një mjet. Në revoltën e vërtetë, përtej zemërimit individual, gjendet një pohim universal, ajo që më mohohet mua si njeri, nuk duhet t’i mohohet askujt tjetër.
Në esenë filozofike “Njeriu i revoltuar” (1951), Kamyja shtjellon pikërisht këtë paradoks. Revolta lind nga refuzimi i një padrejtësie, por mbart brenda vetes edhe një kufi moral. Në çastin kur ky kufi zhduket, kur njeriu e shpall veten të autorizuar të shkatërrojë gjithçka në emër të një qëllimi të pretenduar si i lartë, revolta rrezikon të kthehet në të kundërtën e vet.
Ai që ngrihet kundër arbitraritetit, por ushtron arbitraritet mbi të tjerët, nuk e ka kapërcyer padrejtësinë. Ai vetëm ka ndryshuar pozicionin e vet brenda saj.
Kjo është një prej sprovave më të vështira të ndërgjegjes politike, të mos e lejosh zemërimin e ligjshëm të të shndërrohet në një justifikim për çdo veprim. Sepse zemërimi mund të jetë dëshmi e një padrejtësie të përjetuar, por nuk është vetvetiu garanci e drejtësisë së atij që zemërohet. Edhe vuajtja mund të bëhet burim i një dhune të re, nëse shndërrohet në bindjen se, ngaqë kemi vuajtur, na lejohet t’i bëjmë të tjerët të vuajnë.
Ajo që ndodhi në Tiranë më 14 tetor 2026, sipas raportimeve për sulme ndaj institucioneve publike, bizneseve dhe bankave, si dhe për zjarre e përplasje me policinë, e vendos këtë çështje përballë ndërgjegjes sonë qytetare.
Megjithatë, një analizë serioze duhet të bëjë dallimin mes së drejtës për të protestuar dhe akteve të dhunës që mund ta shoqërojnë një protestë. Pakënaqësitë shoqërore, kërkesat për arsim më cilësor, shqetësimet për korrupsionin apo kundërshtimet politike nuk humbasin automatikisht legjitimitetin e tyre për shkak të veprimeve kriminale të disa pjesëmarrësve. Po kështu, ekzistenca e një kauze të drejtë nuk i shndërron aktet e dhunës në veprime të drejta.
Këto dy të vërteta duhet të qëndrojnë njëkohësisht.
Nëse i ngatërrojmë, rrezikojmë ose ta delegjitimojmë protestën qytetare, duke e trajtuar çdo kundërshtim si kërcënim, ose ta romantizojmë dhunën, duke e paraqitur çdo shkatërrim si shenjë guximi politik.
Të dyja janë gabime të rënda.
Demokracia nuk ka frikë nga pakënaqësia e qytetarëve. Përkundrazi, ajo ka nevojë për të, sepse një shoqëri që nuk kundërshton, nuk pyet dhe nuk kërkon llogari, mund të jetë duke rrëshqitur drejt nënshtrimit. Por demokracia nuk mund të mbijetojë as kur pakënaqësia çlirohet nga çdo përgjegjësi dhe shndërrohet në të drejtën e të fortit për të dëmtuar, djegur apo frikësuar.
Protesta është e drejtë, dhuna nuk është privilegj i saj. Përgjegjshmëria e shtetit është detyrim, përdorimi i forcës pa kufij nuk është autoritet demokratik.
Këtu qëndron edhe domosdoshmëria që ligji të zbatohet pa përzgjedhje, ndërsa çdo përdorim i forcës nga autoritetet të jetë i ligjshëm, i domosdoshëm dhe proporcional. Përndryshe, shteti rrezikon të ushqejë pikërisht atë mosbesim që duhet të kapërcejë.
Ekziston një dallim thelbësor mes fuqisë së një ideje dhe fuqisë së shkatërrimit.
Ideja kërkon të bindë. Dhuna synon të imponojë.
Ideja i drejtohet ndërgjegjes së tjetrit. Dhuna përpiqet ta nënshtrojë atë përmes frikës.
Ideja mund të ndryshojë një shoqëri pa e zhveshur atë nga e njerëzishmja. Dhuna, kur bëhet metodë politike, mund ta shndërrojë vetë ndryshimin në një formë të re kërcënimi.
Kur një ndërtesë digjet, kur një biznes shkatërrohet, kur një kalimtar detyrohet të largohet nga frika, kur një gazetar pengohet ose sulmohet teksa përpiqet të dokumentojë ngjarjen, nuk kemi më vetëm një konflikt mes protestuesve dhe autoriteteve. Kemi një cenim të hapësirës ku duhet të jetojnë edhe ata që protestojnë, edhe ata që nuk protestojnë, edhe ata që ndajnë kërkesat e turmës, edhe ata që nuk pajtohen me to.
Në këtë kuptim, vandalizmi nuk është vetëm një shkelje e ligjit. Ai është edhe një dështim i imagjinatës qytetare, paaftësia për të menduar se ajo që shkatërrojmë sot mund të jetë e domosdoshme për jetën e dikujt tjetër nesër.
Një bankë, një institucion, një dyqan apo një rrugë nuk janë simbole të paprekshme, të përjashtuara nga kritika. Institucionet duhet të vihen në pikëpyetje, të hetohen, të reformohen dhe, kur është e nevojshme, të ndryshohen rrënjësisht. Por shkatërrimi i tyre nuk është vetvetiu reformë. Djegia e një godine nuk është provë se është rrëzuar një padrejtësi. Thyerja e një xhami nuk e hap domosdoshmërisht rrugën drejt së vërtetës.
Përkundrazi, zhurma e shkatërrimit mund ta mbysë zërin e kërkesave që e sollën turmën në rrugë.
Kjo është një prej tragjedive të dhunës politike, ajo mund të përfundojë duke i bërë të padukshme arsyet për të cilat njerëzit u mblodhën. Në vend që të flitet për problemet që kërkojnë zgjidhje, debati zhvendoset te flakët, dëmet, plagët, arrestimet dhe frika. Kauza mbetet në hije, ndërsa mjetet e përdorura për ta mbrojtur atë bëhen lajmi kryesor.
Dhe në këtë pikë lind një pyetje që shkon përtej Tiranës. Çfarë vlere ka një revoltë që, në emër të së ardhmes, shkatërron kushtet e së tashmes dhe plagos besimin pa të cilin asnjë e ardhme nuk mund të ndërtohet?
Kur Kamyja e shqipton këtë mendim në vitin 1957, Evropa ende mbart plagët e Luftës së Dytë Botërore. Bota ka dalë nga përvoja e kampeve të shfarosjes, bombave atomike, totalitarizmave dhe përplasjes së ideologjive që kishin premtuar shpëtimin e njerëzimit, por që në emër të këtij shpëtimi kishin justifikuar krime të papërfytyrueshme.
Kamyja e kuptonte se një nga rreziqet më të mëdha të historisë është bindja se qëllimi i shpallur si i shenjtë i shfajëson të gjitha mjetet e përdorura për ta arritur atë.
Në këtë mënyrë, njeriu nuk e humbet domosdoshmërisht gjuhën e drejtësisë, ai mund ta ruajë atë, por ta zbrazë nga përmbajtja. Mund të flasë për popullin duke përbuzur individin, për lirinë duke ushtruar dhunë, për barazinë duke kërkuar nënshtrim dhe për të ardhmen duke shkatërruar jetën e atyre që jetojnë sot.
Ky është momenti kur ideali shndërrohet në alibi.
Prandaj, thirrja e Kamysë për ta shpëtuar botën nga shpërbërja nuk duhet lexuar si një porosi e përgjithshme për të ruajtur qetësinë me çdo kusht. Një qetësi e vendosur mbi frikën, heshtjen e imponuar dhe mungesën e llogaridhënies nuk është paqe. Është vetëm një konflikt i shtyrë, një plagë e mbuluar, një padrejtësi që pret të shpërthejë sërish.
Paqja që na kërkon Kamyja nuk është paqja e nënshtrimit. Është paqja që lind kur liria pranon kufijtë e përgjegjësisë dhe pushteti pranon kufijtë e autoritetit të vet.
Kjo është arsyeja pse brezi i sotëm nuk mund të çlirohet nga përgjegjësia duke ia kaluar atë një brezi tjetër. Asnjë brez nuk e zgjedh të gjithë trashëgiminë që merr, por secili zgjedh, të paktën pjesërisht, çfarë do t’i lërë pasuesit.
Mund t’u lëmë atyre institucione të papërsosura, por të afta për t’u reformuar, konflikte të pazgjidhura, por të hapura ndaj dialogut, një shoqëri me shumë padrejtësi, por që ruan mjetet për t’i luftuar ato.
Ose mund t’u lëmë një kulturë ku fiton ai që bërtet më fort, ku argumenti zëvendësohet nga kërcënimi, ku kundërshtari shihet si armik që duhet asgjësuar dhe ku shkatërrimi paraqitet si shenjë e epërsisë morale.
Në rastin e parë, brezi pasues trashëgon probleme. Në të dytin, trashëgon edhe mënyrën e gabuar për t’i zgjidhur ato. Dhe kjo e dyta është shumë më e rrezikshme.
Ngjarjet e djeshme në kryeqytet nuk mund të trajtohen vetëm si një episod i rendit publik, as vetëm si një përplasje politike mes palëve që synojnë të fitojnë epërsi mbi njëra-tjetrën. Ato duhet të shihen edhe si një provë e pjekurisë sonë demokratike.
Një shoqëri nuk provohet vetëm nga mënyra se si i trajton ditët e qeta, por edhe nga mënyra se si sillet në çastet kur zemërimi bëhet kolektiv, kur besimi dobësohet dhe kur institucionet përballen me kundërshtimin.
Në këto çaste, përgjegjësia nuk është e njëjtë për të gjithë, por askush nuk është i përjashtuar nga parimet themelore të bashkëjetesës.
Qeveria ka përgjegjësinë të dëgjojë, të japë llogari dhe të mos e trajtojë kundërshtimin si një cenim të autoritetit të saj. Institucionet duhet të provojnë se janë në shërbim të qytetarëve dhe jo të vetëruajtjes së pushtetit. Policia duhet të mbrojë jetën dhe sigurinë, duke vepruar brenda ligjit dhe pa tejkaluar kufijtë e nevojshëm të forcës. Organizatorët e protestave duhet të distancohen qartë nga dhuna dhe të mos e përdorin zemërimin e qytetarëve si mbulesë për akte shkatërrimi. Ndërsa çdo qytetar ka përgjegjësinë të mos e ngatërrojë solidaritetin me heshtjen përballë së keqes.
Asnjëra prej këtyre përgjegjësive nuk e anulon tjetrën.
Nëse dënojmë dhunën e protestuesve, nuk duhet të heshtim përballë çdo abuzimi të mundshëm nga autoritetet. Nëse kërkojmë llogaridhënie nga pushteti, nuk duhet të justifikojmë sulmet ndaj njerëzve, bizneseve apo institucioneve. Nëse mbrojmë të drejtën për protestë, duhet të mbrojmë edhe të drejtën e atyre që nuk protestojnë për të jetuar pa frikë.
Pikërisht kjo është vlera e një rendi demokratik, ai nuk kërkon që të gjithë të mendojnë njësoj, por që askush të mos e kthejë mendimin e vet në një licencë për të dëmtuar tjetrin.
Demokracia nuk është mungesa e konfliktit. Është aftësia për ta mbajtur konfliktin brenda kufijve që nuk e shkatërrojnë lirinë e askujt.
Dhe nëse një shoqëri arrin të ndërtojë institucione që pranojnë kritikën, qytetarë që nuk i frikësohen kundërshtimit dhe një kulturë politike që nuk e ushqen urrejtjen, atëherë ajo nuk ka shmangur thjesht një ditë dhune. Ajo ka forcuar mekanizmat që e mbrojnë nga përsëritja e saj.
Në fund të fjalimit të tij, në ceremoninë e dhënies së Çmimit Nobel për Letërsi, në dhjetor 1957, Kamyja flet për një bast të dyfishtë, të vërtetën dhe lirinë. Nuk është rastësi që i vendos pranë njëra-tjetrës. Ato kanë nevojë për njëra-tjetrën, por asnjëra nuk mund të zëvendësojë tjetrën.
Liria pa të vërtetën mund të bëhet hapësirë për manipulim, propagandë dhe arbitraritet. E vërteta pa lirinë mund të shndërrohet në një dogmë të imponuar, të cilën askush nuk guxon ta vërë në pikëpyetje.
Një shoqëri e lirë ka nevojë për qytetarë që mund të kundërshtojnë pushtetin, por edhe për qytetarë që pranojnë të vënë në pikëpyetje bindjet e veta. Ka nevojë për një gazetari që dokumenton pa frikë, për një drejtësi që nuk u nënshtrohet interesave politike, për institucione që japin llogari dhe për një publik që nuk e shndërron çdo lajm në armë kundër kundërshtarit.
Në epokën e rrjeteve sociale, ku zemërimi përhapet shpesh më shpejt se faktet dhe ku pamjet e dhunës mund të bëhen mjete mobilizimi, kjo përgjegjësi bëhet edhe më e madhe. Një shoqëri që ushqehet vetëm me indinjatë rrezikon të humbasë aftësinë për të dalluar mes asaj që duhet kundërshtuar dhe mënyrës se si duhet kundërshtuar.
Nuk mjafton të kemi të drejtë në atë që kërkojmë. Duhet të mendojmë edhe për pasojat e mënyrës se si e kërkojmë.
Nuk mjafton të identifikojmë fajtorët duke sanksonuar “Rama në Burg!”, “Berisha në burg!”. Duhet të ruajmë parimin e përgjegjësisë individuale dhe të mos lejojmë që fajësia të shndërrohet në një etiketë kolektive.
Nuk mjafton të dënojmë dhunën kur ajo vjen nga pala tjetër. Duhet të jemi në gjendje ta dënojmë edhe kur kryhet nga njerëz me të cilët ndajmë pakënaqësitë, bindjet apo shpresat.
Kjo është prova më e vështirë e integritetit moral, të mos e kushtëzosh të vërtetën me përkatësinë.
Kamyja e dinte se liria nuk është një zot që mund të adhurohet pa u vënë në pikëpyetje. Ajo është një përgjegjësi që duhet mbrojtur çdo ditë, edhe nga ata që pretendojnë se po veprojnë në emër të saj.
Në fjalimin e tij Nobel, Kamyja nuk i kërkon brezit të vet të kryejë mrekulli. Ai nuk premton një botë të përsosur, as një fund përfundimtar të padrejtësisë. Ai kërkon diçka më të vështirë se një premtim utopik, të mos lejojmë që papërsosmëria e botës të na bëjë ne vetë të papërgjegjshëm.
Kjo është madhështia e këtij mendimi.
Njeriu nuk ka nevojë të jetë në gjendje ta shpëtojë të gjithë botën për të qenë përgjegjës për pjesën e saj që i është besuar. Nuk ka nevojë të ketë pushtet mbi historinë për të refuzuar të bëhet vegël e shkatërrimit. Nuk ka nevojë të jetë i sigurt se do të fitojë për të zgjedhur të mos tradhtojë parimet që e bëjnë të denjë për liri.
Ndoshta ky është kuptimi më i thellë i fjalëve që Kamyja ia kushtoi brezit të vet dhe që sot mund t’ia përcjellim brezit tonë.
Ne nuk mund ta ribëjmë botën sipas dëshirës sonë. Nuk mund t’i zhdukim me një akt të vetëm korrupsionin, padrejtësinë, varfërinë, abuzimin me pushtetin apo mosbesimin. Por mund të refuzojmë që këto plagë të na bindin se gjithçka lejohet. Mund të kërkojmë drejtësi pa e shndërruar urrejtjen në ligj. Mund të kundërshtojmë pushtetin pa u bërë vetë tiranë të çastit. Mund të mbrojmë lirinë pa ua mohuar atë të tjerëve.
Dhe mund të kuptojmë se shkatërrimi nuk është gjithmonë akt guximi, ashtu si qetësia nuk është gjithmonë shenjë paqeje. Ndonjëherë guximi është të dalësh në rrugë dhe të kundërshtosh. Ndonjëherë është të refuzosh t’i bashkohesh turmës kur ajo kërkon të kalojë kufirin e njerëzores. Ndonjëherë është të denoncosh padrejtësinë e pushtetit, e ndonjëherë të mos i mbyllësh sytë para dhunës së atyre që pretendojnë se po e luftojnë atë.
Sepse qytetërimi nuk provohet nga mungesa e zemërimit, por nga aftësia për të mos e lënë zemërimin të bëhet zotëruesi ynë.
Dhe Tirana, pas zjarreve dhe shkatërrimeve të djeshme, ka nevojë jo vetëm për rindërtimin e asaj që u dëmtua, por edhe për rindërtimin e besimit, të përgjegjësisë dhe të bindjes se konfliktet mund të zgjidhen pa e kthyer qytetin në një hapësirë frike. Kjo kërkon drejtësi, transparencë, vetëpërmbajtje dhe një përpjekje të ndershme për të kuptuar shkaqet që ushqejnë zemërimin shoqëror, pa e përdorur atë si justifikim për dhunën.
Nuk është detyrë vetëm e atyre që drejtojnë. Është detyrë e të gjithëve që duan të jetojnë në një shoqëri ku liria nuk është privilegj i më të fortit dhe ku drejtësia nuk varet nga forca e zërit që e kërkon.
Fjalët e Kamysë nuk na kërkojnë të heqim dorë nga shpresa për ta ndryshuar botën. Na kërkojnë të heqim dorë nga iluzioni se mund ta ndryshojmë atë pa marrë përgjegjësi për mjetet që përdorim.
Një botë e drejtë nuk ndërtohet vetëm duke rrëzuar atë që është e padrejtë. Ajo ndërtohet duke mbrojtur, që në fillim, parimet mbi të cilat duhet të ngrihet drejtësia e re.
Nëse për të kërkuar lirinë shkatërrojmë sigurinë e tjetrit, nëse për të kërkuar drejtësi braktisim të vërtetën, nëse për të kundërshtuar dhunën e pushtetit pranojmë dhunën e turmës, atëherë rrezikojmë të humbasim pikërisht atë që pretendonim të shpëtonim.
Kjo është arsyeja pse, përballë pamjeve të zjarreve, shkatërrimit dhe frikës që përjetoi Tirana, fjala e Kamysë nuk duhet të lexohet thjesht si një citim i bukur, i nxjerrë nga një fjalim historik. Ajo duhet të bëhet një pyetje drejtuar ndërgjegjes sonë.
Çfarë po i lëmë pas vetes?
Një shoqëri ku padrejtësia kundërshtohet, ku pushteti mbahet përgjegjës dhe ku qytetari ka guximin të ngrejë zërin? Apo një shoqëri ku urrejtja po bëhet gjuhë politike, ku kundërshtari shihet si armik dhe ku shkatërrimi fillon të paraqitet si e vetmja gjuhë që dëgjohet?
Ndoshta detyra jonë më e madhe nuk është ta shpëtojmë botën nga çdo e keqe. Ndoshta është të mos e lejojmë të keqen të na bindë se duhet të bëhemi si ajo për ta mposhtur.
Sepse nuk ka fitore të vërtetë kur, për të rrëzuar një padrejtësi, kemi shkatërruar edhe kufirin moral që na dallon prej saj.
Dhe nëse një brez nuk mund ta ribëjë botën, ai përsëri mund të bëjë diçka vendimtare, të mos lejojë që bota të humbasë arsyen, dinjitetin dhe tënjerëzishmen e vet.
Ky është basti i Kamysë për të vërtetën dhe lirinë.
Ky duhet të jetë edhe basti ynë.