Çesk Zadeja u nda nga jeta në 15 gusht 1997
Përgatiti: Leonard Veizi
Çesk Zadeja nuk ishte vetëm një kompozitor që la pas partitura, këngë, vepra orkestrale e skenike; ai ishte një nga njerëzit që ndihmuan të ngrihej mbi themele profesionale muzika e kultivuar shqiptare e gjysmës së dytë të shekullit XX. Më 1997, kur ai u nda nga jeta, Shqipëria humbi një prej figurave të saj më të rëndësishme muzikore.
Zadeja lindi më 1927 në Shkodër, një qytet që kishte krijuar prej kohësh një klimë të veçantë kulturore dhe muzikore në Shqipëri. Formimi i tij i hershëm u ushqye nga kjo traditë, por rruga që do të ndiqte nuk do të mbetej vetëm brenda kufijve të saj.
Pas Luftës së Dytë Botërore, në vitet 1946–1947, ai punoi në Radio Shkodra, ku u mor me drejtimin e sektorit muzikor. Ishte një periudhë kur institucionet kulturore shqiptare sapo kishin nisur të organizoheshin në kushtet e regjimit të ri politik. Muzika kishte nevojë jo vetëm për krijues, por edhe për njerëz që të dinin ta organizonin dhe ta drejtonin jetën muzikore.
Në vitet 1949–1951, Zadeja kreu shërbimin ushtarak dhe shërbeu si dirigjent në Ansamblin Artistik të Ushtrisë. Për të, ushtria nuk ishte një ndërprerje e rrugës muzikore. Përkundrazi, dirigjimi dhe puna me ansamble do t’i jepnin përvojë të drejtpërdrejtë me instrumentistët, me orkestrimin dhe me disiplinën e një formacioni të madh muzikor.
Por kthesa e vërtetë do të vinte me studimet jashtë vendit.
Nga Shkodra në Moskë
Zadeja u dërgua në Moskë, në një prej qendrave më të rëndësishme muzikore të Bashkimit Sovjetik, për të studiuar kompozicion në Konservatorin e Moskës P. I. Çajkovski. Atje u formua në një mjedis akademik shumë më të gjerë se ai që mund të gjente në Shqipërinë e asaj kohe.
Studimet në Moskë i dhanë atij bazën e fortë teorike dhe profesionale që do të bëhej themeli i gjithë veprimtarisë së tij të mëvonshme. Ai u kthye në Shqipëri si një kompozitor i përgatitur, por edhe me një bagazh kulturor që do ta vinte në shërbim të një muzike shqiptare që ende po kërkonte gjuhën e saj.
Në vitet 1957–1962, Zadeja drejtoi artistikisht Ansamblin Shtetëror të Këngëve dhe Valleve Popullore në Tiranë. Ansambli ishte krijuar vetëm pak kohë më parë dhe Zadeja u bë një prej figurave kryesore në konsolidimin e tij.
Këtu u shfaq një tjetër dimension i personalitetit të tij: jo vetëm kompozitori, por edhe organizatori dhe formuesi i institucioneve muzikore.
Ai punoi mbi materialin muzikor popullor shqiptar, duke kërkuar mënyra për ta përpunuar atë në një gjuhë më të kultivuar artistike. Kjo lidhje me folklorin do të bëhej një nga karakteristikat e rëndësishme të krijimtarisë së tij.
Një shkollë e tërë muzikore
Rëndësia e Çesk Zadesë nuk mund të matet vetëm me listën e veprave të tij.
Në Shqipërinë e pasluftës mungonin traditat e konsoliduara të një sistemi të plotë profesional muzikor. Kishte krijues dhe interpretues, por institucionet, pedagogjia, kompozicioni akademik dhe një kulturë e mirëfilltë koncertale ishin ende në proces formimi.
Zadeja ishte një prej njerëzve që morën pjesë drejtpërdrejt në këtë proces.
Në vitet 1962–1965 punoi si pedagog në Konservator, institucioni që më vonë do të shndërrohej në Akademinë e Arteve. Më pas drejtoi veprimtarinë artistike të Teatrit të Operës dhe Baletit, duke u përfshirë në një nga institucionet më të rëndësishme të skenës shqiptare.
Nga 1966 deri më 1972 drejtoi degën e muzikës në Institutin e Lartë të Arteve. Kjo ishte një detyrë me peshë të veçantë, sepse aty po formoheshin brezat e rinj të kompozitorëve, dirigjentëve dhe muzikologëve shqiptarë.
Në vitin 1972 kaloi në profesion të lirë, por kjo nuk nënkuptoi largim nga muzika. Ai vazhdoi të kompozonte dhe të ishte pjesë aktive e jetës muzikore shqiptare.
Në vitet 1973–1979 u rikthye si udhëheqës artistik i Teatrit të Operës dhe Baletit. Pas vitit 1979 punoi sërish si kompozitor i lirë, duke vazhduar krijimtarinë deri në vitet e fundit të jetës.
Në 1993–1994, tashmë në një Shqipëri që kishte hyrë në një epokë të re politike e kulturore, Zadeja u rikthye në Akademinë e Arteve si pedagog. Ai dha lëndët e kompozicionit dhe muzikologjisë, duke vazhduar të ndikonte drejtpërdrejt te brezi i ri.
Kompozitori dhe pedagogu
Për shumë prej kompozitorëve shqiptarë që erdhën pas tij, Zadeja nuk ishte thjesht një emër në historinë e muzikës. Ai ishte mësues.
Në klasën e tij nuk mësohej vetëm teknika e kompozimit. Mësohej edhe mënyra se si një ide muzikore mund të merrte formë, si një motiv popullor mund të përpunohej artistikisht dhe si muzika shqiptare mund të kërkonte një identitet të vetin brenda gjuhës bashkëkohore. Pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së tij.
Ai ndikoi te breza të tërë krijuesish, shumë prej të cilëve më vonë do të zinin vende të rëndësishme në muzikën shqiptare. Përmes tyre, ndikimi i Zadesë vazhdoi edhe pasi ai vetë nuk ishte më në skenë.
Një muzikë mes traditës dhe modernitetit
Krijimtaria e Zadesë u zhvillua në një periudhë kur arti shqiptar ndodhej nën kontroll të fortë ideologjik. Kompozitorët duhej të punonin brenda kufijve të përcaktuar nga sistemi, ndërsa muzika duhej të ishte e kuptueshme, kombëtare dhe në përputhje me kërkesat kulturore të kohës.
Megjithatë, brenda këtyre kufizimeve, Zadeja kërkoi të ndërtonte një gjuhë profesionale.
Ai u mbështet shumë te muzika popullore shqiptare, jo thjesht si dekor folklorik, por si material muzikor që mund të përpunohej dhe të merrte trajta të reja. Në këtë drejtim, puna e tij lidhet me një përpjekje më të gjerë të kompozitorëve shqiptarë për të krijuar një identitet kombëtar në muzikën artistike.
Ai shkroi në disa gjini, duke përfshirë vepra orkestrale, vokale, skenike dhe muzikë të lidhur me traditën folklorike. Në gjithë këtë krijimtari ndihet përpjekja për të pajtuar dy nevoja: ruajtjen e karakterit shqiptar dhe ndërtimin e një gjuhe muzikore profesionale.
Kjo ishte sfida e një brezi të tërë. Zadeja ishte ndër ata që i dhanë asaj sfide një përgjigje të qëndrueshme.
Fundi i një jete, jo i një shkolle
Kur Çesk Zadeja u nda nga jeta në 15 gusht 1997, Shqipëria po kalonte një nga periudhat më të trazuara të historisë së saj moderne. Vendi ishte përfshirë nga kriza e thellë politike dhe shoqërore e atij viti. Në atë rrëmujë, vdekja e një kompozitori mund të dukej si një lajm i vogël përballë dramës kombëtare. Por koha i vendos gjërat në vendin e tyre.
Çesk Zadeja mbeti.
Mbeti në partiturat e tij, në veprat që vazhduan të interpretoheshin, në historinë e institucioneve që ai ndihmoi të ngriheshin dhe, mbi të gjitha, në njerëzit që u ulën përballë tij si studentë dhe dolën prej klasës me një tjetër ide për muzikën.
Ai i përkiste një brezi që u përpoq të ndërtonte një traditë muzikore profesionale shqiptare pothuajse nga fillimi. Për këtë arsye, trashëgimia e tij nuk është vetëm krijimtari individuale. Është edhe një pjesë e historisë së institucionalizimit të muzikës shqiptare.
Dhe ndoshta ky është përkufizimi më i drejtë për të: Çesk Zadeja nuk ishte vetëm një kompozitor i madh shqiptar; ai ishte një prej arkitektëve të shkollës shqiptare të kompozimit.