Nga Jan-Werner Müller, The New Statesman
Trashëgimia e tij është fuqia filozofike për të depërtuar përtej epokës sonë të errët dhe joliberale.
Gjermania ka humbur intelektualin e saj publik më të rëndësishëm; bota do duhet të mësohet me mungesën e një prej filozofëve më me ndikim. Vdekja e Jürgen Habermas në moshën 96-vjeçare vjen në një kohë kur kultura politike që ai ndihmoi të formësohej në vendin e tij po vendoset seriozisht nën presion; për më tepër, vizioni i tij filozofik i “bashkëjetesës miqësore” – freundliches Zusammenleben – duket thellësisht jorealist në një epokë kur luftërat kulturore, si brenda shteteve ashtu edhe mes tyre, po i ndajnë njerëzit. Dyshimet e kahershme ndaj punës së tij, veçanërisht nga e majta – shumë racionalist, tepër i orientuar drejt konsensusit, tepër liberal, shumë naiv për progresin historik – po ringjallen. Ndërkohë, provokuesit që promovojnë një “Iluminizëm të Errët” nuk shqetësohen fare të përballen me një nga mbrojtësit më elokuentë të Iluminizmit real. Siç e ka thënë miku i tij i ngushtë, regjisori Alexander Kluge, Habermas e kuptonte shumë mirë se po jetojmë një moment të rrezikshëm – dhe se duhet të vihemi në punë në punishten e filozofisë. Për këtë, disa nga mjetet e tij mbeten të domosdoshme.
Jürgen Habermas lindi në vitin 1929. Ndarja vendimtare intelektuale në jetën e tij ndoshta nuk ishte vetë çlirimi nga nazizmi në vitin 1945, por kuptimi që ai arriti në fillim të viteve 1950 se mentalitetet që kishin bërë të mundur nazizmin vazhdonin të ekzistonin – dhe se shumë figura, veprën e të cilave ai e admironte, nuk kishin shfaqur asnjë pendesë për bashkëpunimin e tyre. Habermas – i cili fillimisht kishte dashur të bëhej gazetar – u bë i njohur me një artikull në gazetë ku kritikonte Martin Heidegger për botimin e një vepre që ende i referohej “madhështisë së brendshme” të lëvizjes naziste. Habermas, i cili do të vazhdonte të shkruante ese në gazeta për më shumë se shtatë dekada, nuk e humbi kurrë instinktin për të ditur kur duhet nisur një debat, kë duhet zgjedhur si kundërshtar dhe si mund të mprehen polemikisht kundërshtitë morale dhe intelektuale.
Ai e bëri pjesë të agjendës së tij filozofike heqjen dorë nga Tiefsinn – fjala gjermane për një ndjenjë të thellësisë filozofike, e cila mund të përkthehej lehtësisht në verbëri politike. Habermas iu bashkua Institutit për Kërkime Shoqërore në Frankfurt – i njohur edhe si “Shkolla e Frankfurtit” – i tërhequr nga imperativi i saj për të kombinuar punën teorike me kërkimin empirik në shkencat sociale, të gjitha në shërbim të një qëllimi më të madh progresiv. Në vend që filozofia të ulej në fronin e Wissenschaft-it (akademisë në tërësi), ajo duhej të bashkëpunonte me forma të ndryshme pune ndërdisiplinare. Por Habermas rezultoi tepër radikal për figurat kryesore të shkollës, Theodor W. Adorno dhe sidomos Max Horkheimer. Ata e shihnin si të papërshtatshme rikujtimin e marksizmit që qëndronte në zemër të programit fillestar të shkollës në një kohë kur Gjermania Perëndimore po përjetonte një bum ekonomik (dhe kur instituti shpresonte për donacione nga industrialistët gjermanë). Prandaj Habermas kërkoi mbikëqyrje akademike nga i vetmi profesor marksist që jepte mësim në Republikën Federale në atë kohë, Wolfgang Abendroth.
Libri që doli nga kjo punë – Transformimi Strukturor i Sferës Publike – mbetet një nga kontributet themelore të Habermasit; asnjë kurs për studimet e medias, asnjë diskutim mbi kërcënimet që sot vijnë nga rrjetet sociale, nuk mund të bëhet pa iu referuar atij (është gjithashtu libri i tij më i shitur). Habermasi ofroi një histori të stilizuar të mënyrës se si qytetarët u mblodhën në sallonet franceze dhe në kafenetë britanike në shekullin e XVIII, fillimisht për të diskutuar dhe gjykuar letërsinë dhe më pas për të gjykuar politikën. Opinioni publik u bë një komponent kyç i demokracive moderne, në të cilat qeveritë nuk mund të përfaqësonin më thjesht veten përpara popullit – siç bënin dikur monarkët – por duhej të ishin të ndjeshme ndaj problemeve sociale që njerëzit identifikonin duke biseduar me njëri-tjetrin.
Dekada më vonë, ai do ta përmblidhte idenë kryesore të kësaj vepre me një imazh të paharrueshëm: fuqia komunikuese që lind nga debatet e panumërta në shoqërinë civile është e krahasueshme me një rrethim të institucioneve zyrtare të pushtetit, ku parlamenti mbetet më i rëndësishmi. Qëllimi nuk është pushtimi – apo shkatërrimi – i institucioneve politike përfaqësuese, por vënia e tyre në alarm për atë që një nga klishetë kryesore të kohës sonë do ta quante “pakënaqësi”. (Natyrisht, mund të shtrohet pyetja nëse metafora e “rrethimit” duhet nxjerrë në pension pas 6 janarit 2021 në SHBA dhe 8 janarit 2023 në Brazil.)
Habermas mësoi se si komunikimi mund të gjenerojë një formë pushteti nga Hannah Arendt, të cilën e kishte vizituar në Nju Jork gjatë një prej shumë qëndrimeve të tij në SHBA. Lufta e tij kundër Tiefsinn e bëri të mbrojë një “hapje” të plotë ndaj traditave intelektuale perëndimore (të cilat më parë përçmoheshin nga shumë intelektualë konservatorë gjermanë si sipërfaqësore). “Perëndimi” për të nënkuptonte qartësisht Amerikën e Veriut; Habermas gjithmonë e kishte të huaj kulturën akademike dhe politike britanike (vepra e tij u përqesh në mënyrë të paharrueshme nga Quentin Skinner dhe një tjetër profesor i Kembrixhit, Raymond Geuss). Ai ndihej dukshëm në siklet kur vizitonte Oksfordin; nuk i pëlqente të quhej “liberal” (“liberalizmi” për të nënkuptonte John Stuart Mill dhe mendimtarë të ndryshëm antikomunistë të Luftës së Ftohtë, të gjithë, sipas tij, të pamjaftueshëm për të kuptuar patologjitë sociale të krijuara nga kapitalizmi). Kur Habermas e bëri integrimin europian një nga kauzat kryesore të veprimtarisë së tij publike në vitet 1990, ai nuk mund të mos bezdisej nga britanikët që gjithmonë tërhiqnin këmbët.
Habermas u përball gjatë me sfidën për të shkuar përtej marksizmit dhe për t’i dhënë Shkollës së Frankfurtit – të njohur edhe si Teoria Kritike – një themel normativ më të qëndrueshëm. Vepra e tij madhore e vitit 1981, Teoria e Veprimit Komunikativ, kërkoi një themel të tillë në vetë gjuhën, por nuk arriti të krijojë programin konkret kërkimor që ai kishte shpresuar. Megjithatë, ideja se diskutimi duhet të jetë i hapur për të gjithë ata që preken nga një vendim politik dhe se një vendim është legjitim vetëm nëse të gjithë kanë rënë dakord në mënyrë të duhur me të, mbeti thelbësore ndërsa ai filloi të merrej më drejtpërdrejt me teorinë juridike dhe politike gjatë viteve 1980.
Ideja më e rëndësishme që doli nga kjo periudhë ishte se demokracia dhe të drejtat themelore janë, siç e formuloi ai, “bashkëorigjinale”: njëra nuk mund të ekzistojë realisht pa tjetrën. Ky ishte një mësim i rëndësishëm për bashkëkombasit e tij. Gjermanët kishin idealizuar për një kohë të gjatë nocionin e Rechtsstaat-it, shtetit të së drejtës, në mënyrë të izoluar – pra pa demokracinë e rrëmujshme (shteti i së drejtës ishte konsideruar madje i pajtueshëm edhe me monarkinë). Por argumentet për lidhjen e pandashme midis liberalizmit dhe demokracisë kanë marrë një urgjencë të re në epokën tonë, kur “demokratë joliberalë” të vetëshpallur si kryeministri hungarez Viktor Orbán këmbëngulin se janë demokratë shumë të mirë – madje më të mirë se kritikët e tyre liberalë – ndërsa mbeten njëkohësisht thellësisht antiliberalë. Jo më kot Orbán një herë e quajti një libër të Habermasit “librin më të rrezikshëm në Europë”.
Habermas u etiketua shpesh edhe si “racionalist”; thuhej se ai besonte se konsensusi do të dilte në mënyrë të garantuar nga diskutimet racionale të pakufizuara. Ai vetë u pendua që kishte përdorur shprehjen “situatë ideale e të folurit”, e cila ua bëri të lehtë kritikëve të pretendonin se pothuajse kurrë nuk gjendemi në një situatë të tillë dhe se një profesor naiv po projektonte etikën e seminarit universitar mbi botën e ndotur të politikës. Në sytë e një grupi tjetër kritikësh, ai kishte bërë shumë lëshime ndaj pushtetit shtetëror dhe kapitalizmit, të cilët sipas tij nuk mund të demokratizoheshin në mënyrë themelore.
Në fakt, Habermas dëshironte që sferat publike të ishin “të egra”, madje “anarkike”. Ai ishte gjithashtu i ndjeshëm ndaj estetikës dhe madje edhe ndaj mistikës, në mënyra që shpesh janë shpërfillur nga lexuesit e tij në botën anglishtfolëse. Në vend të kësaj, u bë një klishe gjykimi – më së miri ose më keq e shprehur nga Gilles Deleuze kur e quajti Habermasin “një burokrat të arsyes së pastër”.
Ata që e kanë njohur nga afër kanë parë një njeri që kombinonte seriozitet të panegociueshëm me pasione të thella, madje edhe me një lloj impulsiviteti; nuk ishte aspak e habitshme kur Habermas i tregoi një biografi të fundit se ndërhyrjet e tij në gazeta pothuajse gjithmonë ishin frymëzuar nga “zemërimi”. Habermas i kushtonte shumë vëmendje bashkëbiseduesve të tij, pavarësisht hierarkive akademike; ata që e kanë vëzhguar gjatë vizitave të tij të shumta në SHBA mund të shihnin një yll global të filozofisë, por jo një guru. Ai ishte gjithashtu jashtëzakonisht i ndjeshëm ndaj plagëve psikologjike (shumë biografë kanë sugjeruar se kjo lidhej me çarjen e qiellzës që kishte pasur dhe me bullizmin që kishte përjetuar si pasojë – gjë që shpjegon edhe pse ai shmangte gjithmonë radion dhe televizionin dhe preferonte intervistat me shkrim).
Në vitet e fundit është bërë pothuajse një urtësi e zakonshme të thuhet se idealet e Habermasit po refuzohen nga politika e shëmtuar e shekullit tonë. Vendi i tij ka parë konsolidimin e një partie të ekstremit të djathtë që relativizon pa turp nacional-socializmin – diçka kundër së cilës ai kishte luftuar në një debat të famshëm me historianët konservatorë në vitet 1980 (shpjegimi i tij për suksesin e populizmit ishte kryesisht ekonomik). Projekti europian që ai kishte imagjinuar si kundërpeshë ndaj neoliberalizmit anglo-amerikan po ngec; dhe vizioni i një rendi kozmopolitan ku e drejta ndërkombëtare kufizon sovranitetin potencialisht të dhunshëm të shteteve kombëtare dukej i rrënuar edhe para mandatit të dytë të Trump. Edhe esetë e tij që paralajmëronin për militarizimin e Gjermanisë si përgjigje ndaj luftës së Rusisë në Ukrainë shkaktuan reagime jashtëzakonisht armiqësore; në rastin më të mirë, kritikët më të rinj mendonin se ai ishte tepër i prirur të mos përsëriste ndjenjat antiruse që mbizotëronin gjatë Luftës së Ftohtë (dhe që në rininë e tij ishin ushqyer edhe nga racizmi nazist).
Në fund të jetës së tij, Habermas shqetësohej vërtet se rënia e Perëndimit mund të ishte bërë e pandalshme – dhe se Bashkimi Europian nuk do të mund të distancohej në kohë nga një Amerikë e “trumpizuar”. Megjithatë ai vazhdoi të shkruante, me atë që ai e quante Vernunfthoffnung – shpresën se arsyeja mund të mbizotërojë dhe se edhe një sferë publike e transformuar thellësisht nga interneti mund të mbetet një vend për dialog kuptimplotë. Figura më të reja në të majtë e kritikuan sepse, sipas tyre, kishte thënë gjëra të gabuara për Gazën dhe sepse përfaqësonte një version frankfurtian të Fukuyama-s (në vend që të këmbëngulte për një “demokraci radikale”). Ndërkohë, aleatët e Habermasit kishin arsye të dëshpëroheshin që idealet iluministe të lirisë dhe barazisë po sfidoheshin jo nga antidemokratë të thellë si Heidegger, Carl Schmitt apo ndjekës të shkëlqyer të Nietzsche-s – siç kishte ndodhur në shekullin XX – por nga blogerë të dorës së dytë si Curtis Yarvin, të cilët shesin si Tiefsinn atë që kanë lexuar në Wikipedia dhjetë minuta më parë.
Disa prej nesh ndoshta do të vazhdojnë gjithmonë të flasin për Habermasin ashtu si Habermas fliste për Adornon: më kujtohet ta kem dëgjuar të thotë se Adorno ishte vërtet një gjeni dhe se ai e kishte dashur shumë. Por Habermas e konsideronte Geniekult – kultin e gjeniut – si një tjetër traditë të dëmshme gjermane, dhe është e drejtë të thuhet se ai dëshironte që vepra e tij e jashtëzakonshme të shihej thjesht si pjesë e një pune kolektive në zhvillim, si një moment në një “proces mësimi” të pafund (një nga konceptet e tij të preferuara). Detyra tani nuk është as të adhurojmë një gjigant intelektual dhe as të kënaqemi me goditje të lira nga e majta, por të ruajmë, testojmë dhe zhvillojmë idetë dhe konceptet që ai na la për t’u përballur me një epokë të re të errët./et