Data 28 tetor 1940 shënoi fillimin e Luftës Italo-Greke, një akt që, megjithë autoritarizmin e brendshëm, forcoi dinjitetin kombëtar grek dhe rezultoi në disfatën e parë serioze të Boshtit.
Përgatiti: Leonard Veizi
Në agimin e ftohtë të 28 tetorit 1940, Athina ende flinte në heshtje. Qyteti, i mbështjellë në mjegullën e një mëngjesi tetori, nuk e dinte ende se në pak orë do të zgjohej nga zhurma e sirenave dhe bubullimat e luftës. Skena u vendos në rezidencën e Kryeministrit grek, Ioannis Metaxas, në Kifisia. Ai priti në zyrë Ambasadorin italian, Emanuele Grazzi, i cili i dorëzoi një ultimatum të shkurtër dhe të prerë, të diktuar drejtpërdrejt nga Benito Mussolini në Romë…
…Ultimatumi kërkonte lejimin e “okupimit të vendeve strategjike” në territorin grek nga forcat italiane, gjoja për të garantuar neutralitetin e Greqisë. Në fakt, kjo do të thoshte dorëzim i plotë dhe nënshtrim ndaj Boshtit. Fjalët ishin të ftohta, por pesha e tyre ishte e rëndë. Metaxas e lexoi dokumentin në heshtje. Ai, megjithëse një ish-gjeneral dhe udhëheqës i regjimit të 4 Gushtit (një diktaturë e vendosur në vitin 1936), iu përgjigj Ambasadorit me një ton të përmbajtur, por të prerë, duke shqiptuar fjalën që do të hyjë në histori: “Ohi” – “Jo”. Kjo fjalë e vetme u bë shenja e krenarisë kombëtare, një refuzim ndaj poshtërimit dhe një sfidë kundër Boshtit Fashist, që besonte se mund të shkelte çdo shtet të vogël pa pasoja.
Shpërthimi i luftës
Ultimatumi ishte një nismë personale e Mussolinit, i cili vuante nga “xhelozia e madhështisë” pas fitoreve të shpejta të Hitlerit në Francë dhe Evropën Veriore. Il Duce kishte nevojë për një sukses ushtarak të tijin për të ruajtur ekuilibrin brenda Boshtit, duke e parë Ballkanin si “oborrin e pasmë” të Italisë. Pretendimi italian ishte se Greqia kishte shkelur neutralitetin duke ndihmuar Britaninë e Madhe.
Vetëm tre orë pas refuzimit të Metaxasit, në orën 05:30 të mëngjesit, trupat italiane të vendosura në Shqipëri – të cilën Italia e kishte pushtuar që në prill 1939 dhe e përdorte si bazë sulmi – kaluan kufirin jugor dhe sulmuan Greqinë në zonat e Epirit dhe Maqedonisë Perëndimore. Kjo shënoi fillimin e Luftës Italo-Greke ose Fushata Greke.
Kthesa e papritur
Lufta, e planifikuar si një “blitzkrieg” fashist, mori një kthesë të papritur. Ndonëse forcat italiane ishin numerikisht më të shumta (rreth 150,000 trupa fillimisht) dhe më të pajisura, ato u ndeshën me rezistencën e fortë greke. Ushtria Greke, e mobilizuar shpejt, shfrytëzoi me zgjuarsi terrenin malor dhe moralin e lartë.
Malet e Jugut të Shqipërisë, të përmbytura nga shirat e dimrit, penguan ndjeshëm lëvizjen dhe furnizimin e trupave italiane. Linjat e furnizimit të ushtrisë fashiste ishin të paorganizuara dhe joefikase.
Brenda pak javësh, jo vetëm që sulmi italian u ndal, por ushtria greke kaloi në kundërsulm. Ky kundërsulm u zhvillua pjesën më të madhe në territorin shqiptar, duke çliruar zona si Korça (14 nëntor 1940), Gjirokastra, Saranda dhe Përmeti. Trupat greke arritën të depërtonin thellë në territorin e Shqipërisë së pushtuar, duke shkaktuar një disfatë të rëndë dhe poshtëruese për Musolinin. Linja e frontit u stabilizua vetëm në pranverën e vitit 1941, afër Vlorës dhe Tepelenës.
Pasojat Historike
Për Italinë
Kjo ishte disfata e parë tokësore e një fuqie të Boshtit në Luftën e Dytë Botërore. Ajo tronditi besimin në aftësitë ushtarake italiane.
Për Gjermaninë
Dështimi italian e detyroi Adolf Hitlerin të ndërhynte në prill 1941 me Operacionin “Marita” – pushtimin e Jugosllavisë dhe Greqisë. Kjo ndërhyrje e vonoi sulmin gjerman kundër Bashkimit Sovjetik (Operacioni Barbarossa), një vonesë që sipas shumë historianëve pati një ndikim jetik në dështimin e fushatës gjermane përpara dimrit rus.
Për Shqipërinë
Lufta shpërtheu mbi tokën shqiptare, duke e shndërruar atë në arenë luftimesh dhe duke sjellë pushtimin grek të një pjese të Jugut, çka grekët e quanin Vorio Epir. Kjo situatë politike dhe territoriale ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimin e rezistencës dhe në pozicionimin e forcave politike shqiptare pas kësaj.
Epilogu
Për popullin grek, 28 tetori u shndërrua në një simbol të dinjitetit dhe guximit kombëtar. “Epeteios tou Ochi” (Dita e Jo-së) festohet që nga ajo ditë si një festë kombëtare, që kujton jo vetëm refuzimin e ultimatumit, por edhe shpirtin e pavarësisë që bashkoi një komb të vogël kundër një perandorie të madhe. Kjo “Jo” historike ndryshoi rrjedhën e ngjarjeve, duke e vonuar makinën ushtarake naziste dhe duke shkruar një kapitull të veçantë të rezistencës në Evropën Juglindore.