Përgatiti: Leonard Veizi
Më 2 shkurt 1907, në Shën Petersburg, bota humbi një nga mendjet më brilante dhe më rebele të shekullit XIX. Dmitri Ivanoviç Mendelejev u nda nga jeta në moshën 72-vjeçare, duke lënë pas një trashëgimi që nuk ishte thjesht një listë elementesh, por një “hartë” e vetë lëndës nga e cila jemi ndërtuar.
Rruga nga Siberia drejt shkencës
I lindur në vitin 1834 në Tobolsk të Siberisë, Mendelejev ishte më i vogli i një familjeje të madhe (me rreth 17 fëmijë). Historia e tij fillon me sakrificën e jashtëzakonshme të nënës së tij, Maria, e cila pas vdekjes së të shoqit dhe djegies së fabrikës së tyre të qelqit, udhëtoi mijëra kilometra me kalë drejt Shën Petersburgut për t’i siguruar djalit të saj shkollimin që meritonte. Kjo energji e pashtershme do ta shoqëronte Dmitri-n gjatë gjithë jetës.
Zbulimi i tabelës
Në vitin 1869, ndërsa po shkruante tekstin e tij “Parimet e Kimisë”, Mendeleev u përball me një kaos: si mund t’u shpjegohej studentëve natyra e 63 elementeve të njohura deri atëherë pa u dukur si një listë e rastësishme?
Legjenda thotë se ai krijoi një set kartash, ku në secilën shënoi peshën atomike dhe vetitë e një elementi. Duke luajtur një lloj “solitari” kimik, ai i radhiti ato në kolona dhe rreshta. Ai vuri re se, nëse elementet renditeshin sipas peshës atomike, vetitë e tyre përsëriteshin periodikisht.
Gjenialiteti i boshllëqeve
Ajo që e dallonte Mendelejevin nga bashkëkohësit e tij nuk ishte thjesht renditja, por guximi për të parashikuar të ardhmen. Kur një element nuk përshtatej në modelin e tij, ai nuk e ndryshonte modelin, por deklaronte me bindje:
Ai la qëllimisht hapësira boshe në tabelë, duke parashikuar ekzistencën e elementeve si Galliumi, Germaniumi dhe Skandiumi.
Ai nuk tha thjesht “këtu do ketë diçka”, por përshkroi me saktësi peshën, densitetin dhe pikën e shkrirjes së tyre. Kur këto elemente u zbuluan vite më vonë, saktësia e tij la pa fjalë botën shkencore.
M shumë se një kimist
Mendelejev ishte një polimat. Ai punoi për standardizimin e peshave dhe masave në Rusi.
Industrinë e naftës, ku ishte i pari që sugjeroi se nafta duhej rafinuar dhe jo thjesht djegur si lëndë e parë (“Djegia e naftës është si të ndezësh sobën me kartëmonedha”, thoshte ai).
Por punoi edhe për studimin e lëngjeve dhe gazrave, duke ndihmuar në kuptimin e natyrës së vërtetë të tretësirave.
Fundi i një epoke
Edhe pse u propozua disa herë, Mendelejev nuk e mori kurrë Çmimin Nobel, kryesisht për shkak të kundërshtimeve politike brenda akademisë. Megjithatë, ai mori një nderim që pak shkencëtarë e gëzojnë: Elementi 101 u emërua “Mendelevium” (Md) në nder të tij.
Aktualitet
Sot, tabela periodike që qëndron në çdo laborator është dëshmia e gjallë e mendjes së tij. Ai vërtetoi se universi nuk është një grumbull i rastësishëm atomesh, por një simfoni e rregullt ku çdo pjesë ka vendin e vet të paracaktuar.