Më 20 janar 1942, në një vilë elegante pranë liqenit Wannsee, në periferi të Berlinit, u zhvillua një nga takimet më të errëta të historisë moderne. Ajo që në pamje të parë dukej si një mbledhje rutinë burokratike e administratës naziste, në fakt ishte momenti kur u koordinua dhe u formalizua zbatimi i asaj që nazistët e quanin me eufemizëm “Zgjidhja përfundimtare e çështjes hebraike” – shfarosja sistematike e hebrenjve të Evropës.
Konferenca u thirr nga Reinhard Heydrich, kreu i Zyrës Kryesore të Sigurisë së Rajhut (RSHA) dhe njeriu i dytë më i fuqishëm i SS pas Heinrich Himmlerit. Heydrich ishte tashmë i njohur si arkitekti i terrorit nazist, i përfshirë në organizimin e Einsatzgruppen-eve, skuadrave të vdekjes që kishin nisur masakrat masive në Evropën Lindore që pas sulmit ndaj Bashkimit Sovjetik në qershor 1941.
Në sallonin e vilës së Wannsee-së u mblodhën 15 zyrtarë të lartë të Rajhut: përfaqësues të SS-së, të Ministrisë së Brendshme, Ministrisë së Drejtësisë, Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe strukturave të tjera kyçe shtetërore. Ajo që e bën këtë konferencë veçanërisht tronditëse nuk është vetëm vendimi që u mor, por mënyra e ftohtë, teknokratike dhe burokratike me të cilën u diskutua shfarosja e miliona njerëzve.
Qëllimi kryesor i Heydrich-ut ishte të siguronte bashkëpunimin e plotë të aparatit shtetëror në këtë projekt kriminal. Holokausti nuk do të ishte vetëm një operacion i SS-së, por një ndërmarrje e të gjithë shtetit nazist. Në dokumentet e konferencës – të mbetura si prova historike – flitet për transport, përkufizime ligjore të asaj se kush konsiderohej hebre, përdorimin e punës së detyruar deri në “asgjësimin përfundimtar”, dhe koordinimin midis institucioneve civile e policore.
Gjuha e përdorur ishte e qëllimshme dhe e maskuar. Fjalë si “deportim”, “evakuim” apo “trajtim i veçantë” shërbenin për të fshehur realitetin e vrasjeve masive në kampet e përqendrimit dhe shfarosjes, si Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibor dhe të tjera që do të funksiononin me kapacitet të plotë në vitet pasuese.
Konferenca e Wannsee-së nuk shpiku Holokaustin – vrasjet kishin nisur më herët – por ajo e sistematizoi dhe e shndërroi gjenocidin në politikë shtetërore të koordinuar. Ajo tregoi se krimi më i madh i shekullit XX nuk ishte rezultat i kaosit, por i planifikimit racional, i firmave, procesverbaleve dhe bashkëpunimit administrativ.
Vetë Reinhard Heydrich nuk do ta shihte fundin e luftës. Ai u plagos rëndë në Pragë në qershor 1942 nga një atentat i organizuar nga rezistenca çeke dhe vdiq pak ditë më vonë. Por mekanizmi që ai kishte ndihmuar të ndërtonte vazhdoi të funksiononte me efikasitet vdekjeprurës deri në vitin 1945.
Sot, vila e Wannsee-së është muze dhe qendër dokumentimi. Ajo qëndron si dëshmi se si krimi absolut mund të lindë jo vetëm nga urrejtja, por edhe nga normaliteti i zyrave, tryezave të mbledhjeve dhe gjuhës administrative. Konferenca e Wannsee-së mbetet një paralajmërim i fortë për botën: kur shteti, ideologjia dhe burokracia bashkohen pa moral, pasojat janë katastrofike për njerëzimin.
Përgatiti: L.Veizi