Përgatiti: Leonard Veizi
Rivendosja e marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Republikës Popullore të Kinës, më 29 janar 1979, përbën një nga momentet më vendimtare të diplomacisë së shekullit XX. Nuk ishte thjesht një akt bilateral, por një lëvizje strategjike që ndryshoi boshtet e Luftës së Ftohtë dhe hapi rrugën për një rend të ri global, ku Kina do të shndërrohej gradualisht nga një fuqi e izoluar komuniste në një aktor qendror të ekonomisë dhe politikës botërore.
Nga armiqësi ideologjike në pragmatizëm strategjik
Pas vitit 1949, kur Mao Ce Duni shpalli Republikën Popullore të Kinës, marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara u ndërprenë plotësisht. Uashingtoni njohu Tajvanin si qeverinë legjitime kineze, ndërsa Pekini u rreshtua fillimisht në kampin socialist, në aleancë me Bashkimin Sovjetik. Lufta e Koresë dhe përplasjet ideologjike e bënë Kinën për dekada një armik të drejtpërdrejtë të SHBA-së.
Por në fund të viteve ’60, prishja e thellë kino-sovjetike krijoi një realitet të ri gjeopolitik. Kina dhe Bashkimi Sovjetik nuk ishin më aleatë, por rivalë strategjikë. Në këtë kontekst, Uashingtoni pa mundësinë për të thyer izolimin kinez dhe për ta përdorur Pekinin si kundërpeshë ndaj Moskës.
Diplomacia e fshehtë dhe “hapja” e Kinës
Afrimi nisi në mënyrë diskrete. Vizita e ekipit amerikan të pingpongut në Kinë në vitin 1971 – e njohur si “diplomacia e pingpongut” – u bë simboli i parë i shkrirjes së akullit. Kulmi erdhi në vitin 1972, kur presidenti Riçard Nikson vizitoi Pekinin dhe u takua me Mao Ce Dunin dhe Çu En Lajn. Ky takim shënoi një thyerje historike: për herë të parë, dy armiq ideologjikë pranonin dialogun e drejtpërdrejtë.
Megjithatë, normalizimi i plotë do të kërkonte edhe shtatë vite të tjera negociatash të ndërlikuara, sidomos për çështjen e Tajvanit.
1979: Njohja zyrtare dhe momenti Ten Siao Pin
Më 1 janar 1979, Shtetet e Bashkuara njohën zyrtarisht Republikën Popullore të Kinës si qeverinë e vetme legjitime kineze, duke ndërprerë marrëdhëniet diplomatike me Tajvanin. Ky vendim ishte politikisht i ndjeshëm, por strategjikisht i domosdoshëm për Uashingtonin.
Pak javë më vonë, më 29 janar 1979, zëvendëskryeministri kinez Ten Siao Pin mbërriti në Shtetet e Bashkuara për një vizitë historike. Ai u prit nga presidenti Xhimi Karter dhe u shfaq si fytyra e re e Kinës post-maoiste: pragmatike, reformiste dhe e orientuar drejt zhvillimit ekonomik.
Vizita e Ten Siao Pinit nuk ishte thjesht simbolike. Ajo vulosi realisht normalizimin e marrëdhënieve dhe paralajmëroi një transformim të thellë të Kinës, që do të niste reformat ekonomike, hapjen ndaj investimeve të huaja dhe integrimin gradual në ekonominë botërore.
Interesat e ndërsjella: pse i duhej kjo aleancë të dyve
Për Shtetet e Bashkuara, afrimi me Kinën shërbente si levë strategjike kundër Bashkimit Sovjetik dhe si një mjet për të stabilizuar Azinë Lindore. Për herë të parë, SHBA-ja nuk përballej me një bllok monolit komunist, por me një realitet të fragmentuar.
Për Kinën, përfitimet ishin jetike: dalje nga izolimi diplomatik, akses në teknologji perëndimore, investime dhe një hapësirë e re për zhvillim ekonomik. Ten Siao Pin e kuptoi se ideologjia nuk mund të ushqente një vend me qindra milionë banorë; zhvillimi ekonomik ishte prioritet absolut.
Pasojat afatgjata, nga 1979 në shekullin XXI
Pas vitit 1979, marrëdhëniet SHBA–Kinë u thelluan në mënyrë të pandalshme. Kina u shndërrua në “fabrikën e botës”, ndërsa tregtia dypalëshe u rrit në përmasa gjigante. Por bashkë me bashkëpunimin, u rritën edhe tensionet: konkurrenca ekonomike, teknologjike dhe ushtarake do të shfaqej gjithnjë e më hapur në dekadat pasuese.
Sot, rivaliteti SHBA–Kinë është boshti kryesor i politikës globale. Megjithatë, rrënjët e këtij realiteti modern gjenden pikërisht në vendimin historik të vitit 1979.
Një datë që ndryshoi botën
29 janari 1979 nuk ishte thjesht një datë diplomatike. Ishte momenti kur ideologjia iu nënshtrua pragmatizmit dhe kur dy fuqi të mëdha pranuan se dialogu ishte më i dobishëm se izolimi. Vendimi për të rivendosur marrëdhëniet mes SHBA-së dhe Kinës hapi një kapitull të ri në historinë botërore – kapitull që vazhdon të shkruhet edhe sot.