Të gjashtë fituesit e çmimeve Nobel 2026 në fizikë, kimi dhe mjekësi janë burra. Gjatë 125 viteve, gratë kanë përfaqësuar vetëm 4% të laureatëve në këto kategori, duke rikthyer debatin për pabarazitë midis gjinive dhe njohjen e kontributit të tyre në shkencë.
Çmimet Nobel janë ndër vlerësimet më prestigjioze në botë, por shpallja e fituesve të vitit 2026 ka rikthyer një pyetje: ku janë gratë?
Të gjashtë laureatët e këtij viti në fizikë, kimi dhe mjekësi janë burra. Sipas gazetës braziliane Folha de S.Paulo, kjo është hera e 101-të që nga themelimi i çmimeve Nobel në vitin 1901 që asnjë grua nuk vlerësohet në këto tri kategori shkencore.
Çmimi Nobel në Mjekësi iu dha amerikanit Karl Deisseroth dhe gjermanëve Peter Hegemann e Georg Nagel, për zbulimet lidhur me kanalet jonike të ndjeshme ndaj dritës dhe zhvillimin e optogjenetikës, një teknikë që mundëson kontrollin e aktivitetit të qelizave nervore përmes dritës.
Në fizikë, fitues u shpall shkencëtari belgo-amerikan Francis Halzen, për kontributin në ndërtimin e observatorit IceCube në Antarktidë dhe zbulimin e neutrinove me energji të lartë me origjinë nga hapësira.
Ndërsa në kimi, Nobeli iu dha francezit Henri Kagan dhe japonezit Kenso Soai, për zbulimet në sintezën organike asimetrike, me rëndësi edhe për prodhimin e barnave.
Mungesa e grave mes fituesve nuk është një fenomen i izoluar. Gjatë 125 viteve, vetëm 26 gra kanë marrë çmime Nobel në këto fusha, duke u vlerësuar gjithsej 27 herë. Për krahasim, burrat janë vlerësuar 641 herë.
Kështu, vetëm rreth 4% e çmimeve individuale në fizikë, kimi dhe mjekësi u janë dhënë grave. Edhe gjatë dekadës së fundit, nga viti 2016, janë regjistruar vetëm nëntë vlerësime për gra, kundrejt 76 për burra.
“Efekti Matilda”, pse gratë marrin më pak vlerësim?
Një pjesë e shpjegimit lidhet me pengesat historike që gratë kanë hasur për t’u arsimuar dhe për të ndërtuar karrierë shkencore.
Studiuesit përmendin edhe të ashtuquajturin “Efekti Matilda”, fenomenin sipas të cilit zbulimet dhe arritjet shkencore të grave marrin më pak njohje sesa kontributet e burrave.
Termi lidhet me Matilda Joslyn Gage, aktiviste për të drejtat e grave dhe kundërshtare e skllavërisë, e cila shkroi për nënvlerësimin e kontributit të grave në shkencë që në shekullin XIX.
Në vitin 2021, Goran Hansson, atëherë drejtues i Akademisë Mbretërore Suedeze të Shkencave, deklaroi për AFP se numri i vogël i grave laureate ishte pasqyrim i kushteve të padrejta në shoqëri, veçanërisht në të kaluarën, por që vazhdonin të ekzistonin.
Ai pranoi se përfaqësimi i grave ishte përmirësuar gjatë dekadave të fundit, por theksoi se rritja kishte nisur nga një nivel shumë i ulët.
Megjithatë, përfaqësimi i ulët i grave në çmimet Nobel nuk mund t’i atribuohet automatikisht vetëm pabarazive gjinore.
Këto çmime jepen për zbulime dhe kontribute të jashtëzakonshme shkencore, jo mbi bazën e përfaqësimit gjinor. Në një vit të caktuar, arritjet e shkencëtarëve burra mund të jenë vlerësuar si më të rëndësishme nga komitetet përzgjedhëse.
Por kjo nuk nënkupton se gratë kanë aftësi shkencore më të ulëta se burrat. Për të kuptuar hendekun historik, duhen marrë parasysh si meritat individuale dhe kriteret e përzgjedhjes, ashtu edhe mundësitë e ndryshme që gratë dhe burrat kanë pasur për të zhvilluar karrierën dhe kërkimet e tyre shkencore.
Marie Curie, një rast ende i papërsëritur
Marie Curie mbetet personi i vetëm që ka fituar çmimin Nobel në dy kategori të ndryshme shkencore: në fizikë, në vitin 1903, dhe në kimi, në vitin 1911.
Ajo zbuloi poloniumin dhe radiumin, duke dhënë një kontribut themelor në kuptimin e radioaktivitetit dhe përdorimin e rrezatimit në mjekësi.
Në vitin 2020, shkencëtarja Emmanuelle Charpentier fitoi Nobelin në kimi së bashku me Jennifer Doudna, për zhvillimin e një metode të modifikimit të gjenomit.
Charpentier shprehu atëherë shpresën se çmimi do të përcillte një mesazh pozitiv, veçanërisht për vajzat e reja që dëshirojnë të ndjekin rrugën e shkencës, duke u treguar se edhe gratë mund të kenë ndikim të rëndësishëm përmes kërkimeve të tyre.
Përfaqësimi i grave ka qenë më i lartë në kategoritë e paqes dhe letërsisë, ku mes laureateve janë Malala Yousafzai, Maria Ressa, Narges Mohammadi, Alice Munro, Doris Lessing dhe Toni Morrison.
Megjithëse prania e grave në kërkimin shkencor është rritur gjatë dekadave të fundit, statistikat e Nobelit tregojnë se hendeku mbetet i konsiderueshëm.
Rezultatet e vitit 2026 rikthejnë në vëmendje jo vetëm mundësitë që u ofrohen grave për të zhvilluar karrierën shkencore, por edhe mënyrën se si njihen dhe vlerësohen arritjet e tyre. / BBC, Nobel Prize