Last Updated on 28/07/2026 by Monika
Evropa po humbet më shumë se 50 miliardë euro çdo vit si pasojë e degradimit të tokës, ndërsa inteligjenca artificiale (AI) po shfaqet si një nga mjetet më premtuese për të monitoruar dhe përmirësuar shëndetin e saj. Ky është përfundimi i një opinioni të botuar në Euronews nga një grup shkencëtarësh, të cilët argumentojnë se teknologjitë e bazuara në AI po transformojnë mënyrën se si monitorohet dhe menaxhohet toka në të gjithë kontinentin. Edhe pse inteligjenca artificiale është bërë një nga teknologjitë më të debatueshme të kohës sonë, për shkak të shqetësimeve mbi humbjen e vendeve të punës, dezinformimin dhe algoritmet jo transparente, studiuesit theksojnë se ekziston një fushë ku ndikimi i saj është qartësisht pozitiv: toka.
Sipas tyre, toka e shëndetshme nuk është vetëm një çështje mjedisore, por baza e sigurisë ushqimore. Tokat më rezistente sjellin prodhim më të qëndrueshëm bujqësor, ulin varësinë nga plehrat kimike të importuara dhe forcojnë sistemet lokale të furnizimit me ushqim. Situata në Bashkimin Evropian është alarmante. Vlerësohet se 60 deri në 70% e tokave ndodhen në gjendje jo të shëndetshme, të dëmtuara nga erozioni, ndotja me metale të rënda, ngjeshja e tokës, kripëzimi, acidifikimi, humbja e lëndës organike dhe rënia e biodiversitetit. Pasojat ekonomike janë të mëdha, me një kosto që kalon 50 miliardë euro në vit për qytetarët evropianë. Sipas autorëve, kriza e fundit në Ngushticën e Hormuzit tregoi edhe një herë se tokat e shëndetshme janë për bujqësinë po aq strategjike sa energjia e rinovueshme për sektorin energjetik, pasi rrisin pavarësinë nga zinxhirët globalë të furnizimit, të cilët shpesh janë të brishtë. Përballë kësaj situate, Bashkimi Evropian miratoi në vitin 2025 Ligjin e parë për Monitorimin e Tokës (Soil Monitoring Law), me objektivin që deri në vitin 2050 të gjitha tokat në BE të jenë të shëndetshme dhe rezistente. Megjithatë, sfida më e madhe mbetet zbatimi praktik i këtij objektivi. Monitorimi i miliona hektarëve tokë bujqësore, pyjesh dhe zonash urbane kërkon kohë dhe burime të mëdha, ndërsa metodat tradicionale janë të kushtueshme dhe shpesh të fragmentuara. Pikërisht këtu hyjnë në lojë teknologjitë e vëzhgimit të Tokës, si programi satelitor Copernicus Sentinel, të kombinuara me analizat e inteligjencës artificiale. Një nga projektet më ambicioze evropiane është AI4SoilHealth, i cili po zhvillon një sistem të bazuar në mësimin e makinerive (machine learning) për monitorimin e treguesve të shëndetit të tokës në të gjithë kontinentin. Ky sistem bashkon një sasi të madhe të dhënash, duke përfshirë imazhet satelitore, mostrat e marra direkt nga toka dhe informacione të tjera gjeohapësinore, për të identifikuar modele që do të ishin pothuajse të pamundura të zbuloheshin me analizat tradicionale.
Një nga elementët kryesorë të projektit është Soil Health Data Cube, një platformë që përmban shtresa të detajuara të të dhënave gjeohapësinore me rezolucion deri në 30 metra. Ajo kombinon informacione mbi tokën, bimësinë, përdorimin e territorit, klimën dhe relievin. Aktualisht sistemi përfshin dhjetëra terabajt të dhënash që mbulojnë periudhën 2000–2025. Edhe pse cilësia dhe disponueshmëria e të dhënave ende nuk janë ideale, studiuesit theksojnë se integrimi i informacionit nga satelitët me sondazhet evropiane të tokës dhe inventarët kombëtarë krijon një bazë shumë më të plotë dhe të dobishme për të gjithë aktorët. Sipas tyre, kjo nuk është vetëm një arritje teknologjike. Një sistem i tillë mund të shndërrohet në një infrastrukturë publike që u jep fermerëve, institucioneve dhe komuniteteve një pamje të përbashkët të gjendjes së tokës. Në praktikë, fermerët, kooperativat dhe bashkitë mund të kenë akses në informacion të detajuar mbi përmbajtjen e karbonit në tokë, nivelin e pH-së, aktivitetin biologjik dhe shumë tregues të tjerë. Madje, sistemi mund të simulojë edhe mënyrën se si toka mund të reagojë ndaj ndryshimeve klimatike ose ndryshimeve në përdorimin e saj në të ardhmen.
Shkencëtarët argumentojnë se për herë të parë Evropa mund të krijojë jo vetëm një hartë dixhitale të tokës, por edhe një sistem të përbashkët njohurish, ku fermerët mund të marrin vendime më të informuara për rotacionin e kulturave, rikthimin e karbonit në tokë dhe mbrojtjen e biodiversitetit.
Ata theksojnë se ligjet, të vetme, nuk mjaftojnë për të rikthyer shëndetin e tokës. Nevojiten mjete praktike që e kthejnë politikën në veprim konkret, si edhe angazhimi i fermerëve, veçanërisht i brezave të rinj, për menaxhimin afatgjatë të tokës.
Përdorimi i inteligjencës artificiale mund të ndryshojë edhe mënyrën se si hartohen politikat publike. Në vend që autoritetet të reagojnë vetëm pasi dëmi të ketë ndodhur, AI mund të parashikojë rreziqet vite apo edhe dekada më herët, duke orientuar ndërhyrjet për restaurimin e tokës dhe duke shmangur kostot e mëdha të emergjencave.
Njëkohësisht, këto teknologji mund të forcojnë sistemet rajonale të prodhimit të ushqimit. Njohja në kohë reale e gjendjes së tokës u mundëson rajoneve të planifikojnë më mirë diversitetin e kulturave bujqësore, përdorimin e ujit dhe projektet e restaurimit, duke ulur varësinë nga goditjet e tregjeve globale. Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se suksesi i këtij vizioni varet nga një parim themelor: të dhënat mbi tokën duhet të jenë sa më të hapura dhe transparente, duke mbrojtur njëkohësisht informacionin personal dhe atë të ndjeshëm. Sipas tyre, njohuritë mbi tokën nuk duhet të mbeten vetëm në duart e institucioneve apo kompanive, por të jenë të aksesueshme për fermerët dhe komunitetet që e punojnë dhe e mbrojnë atë. Autorët argumentojnë se toka duhet të shihet si një infrastrukturë e gjallë, po aq e rëndësishme sa uji apo ajri. Duke e bërë të dukshme atë që ndodh nën sipërfaqe, inteligjenca artificiale mund të ndryshojë mënyrën se si Evropa e kupton dhe e menaxhon këtë pasuri jetike, duke e shndërruar AI-në jo në një faktor shqetësimi, por në një forcë rigjenerimi për të ardhmen e bujqësisë, klimës dhe sigurisë ushqimore.