Ezra Paund u lind më 30 tetor 1885 dhe u nda nga jeta më 1 nëntor 1972
Nga Leonard Veizi
Më 1 nëntor 1972, në Venecia, mbylli sytë një nga poetët që ndryshuan drejtimin e letërsisë moderne. Ezra Paund kishte lindur në Shtetet e Bashkuara, por jetën e tij krijuese e lidhi ngushtë me Evropën, me gjuhët e saj, me traditat e lashta dhe me trazirat politike të shekullit XX. Ai ishte një poet që kërkoi ta çlironte vargun nga format e vjetra, një redaktor që ndihmoi të tjerët të gjenin zërin e tyre, por edhe një intelektual që e njollosi trashëgiminë e vet me mbështetjen për fashizmin dhe me deklaratat antisemitike. Vdiq në moshën 87-vjeçare, duke lënë pas një vepër që nuk mund të shpërfillet dhe një biografi që nuk mund të ndahet nga përgjegjësia e saj morale.
Arkitekti i modernizmit
Nuk mund të flitet për poezinë e shekullit XX pa përmendur Ezra Paundin si një nga nxitësit kryesorë të revolucionit modernist. Ai nuk ishte thjesht poet, por edhe kritik, përkthyes, redaktor dhe zbulues talentesh. Parulla e tij e njohur, “Make It New!” — “Bëjeni të Re!” — shprehte bindjen se letërsia duhej të shkëputej nga zakonet e konsumuara dhe të gjente forma të reja shprehjeje.
Paund ishte ndër figurat kryesore të imagjizmit, një lëvizje që kërkonte imazhe të sakta, gjuhë të përqendruar dhe vargje pa zbukurime të tepërta. Në vend të retorikës së stërholluar, ai kërkonte fjalën e duhur; në vend të ritmit të imponuar, një muzikë që buronte nga vetë gjuha.
Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm te poezia që shkroi. Si redaktor dhe këshilltar letrar, ai ndihmoi në formimin e disa prej autorëve më të rëndësishëm të kohës. Ndërhyrja e tij në dorëshkrimin e The Waste Land (Toka e shkretë) të Tomas Stërns Eliotit ishte vendimtare për formën përfundimtare të kësaj vepre. Ai mbështeti gjithashtu shkrimtarë si Xhejms Xhojsi dhe Ernest Hemingueji, duke u bërë një nga ndërmjetësit më me ndikim të modernizmit letrar.
Një vepër që kërkoi të përfshinte botën
I lindur më 30 tetor 1885, në Hejli të Ajdahos, Shtetet e Bashkuara, Paund u formua në një mjedis kulturor ku përplasja mes traditës dhe risisë po ndryshonte mënyrën e të shkruarit. Ai u vendos në Evropë në fillim të shekullit XX dhe u bë pjesë e gjallë e jetës letrare të Londrës, Parisit dhe më vonë Italisë.
Në poezinë e tij ndërthuren antikiteti greko-romak, letërsia kineze, historia evropiane, ekonomia dhe filozofia. Ai kërkonte që poezia të mos mbetej vetëm një shprehje e ndjenjave personale, por të bëhej një mënyrë për të kuptuar qytetërimet dhe mekanizmat e historisë.
Për këtë arsye, vepra e tij kryesore, The Cantos (Kantot), u shndërrua në një projekt poetik të jashtëzakonshëm për nga shtrirja dhe ambicia. E nisur në vitet e para të shekullit XX dhe e zhvilluar gjatë dekadave, kjo epope fragmentare ndërthur dokumente historike, kujtime, citime, mendime ekonomike dhe imazhe poetike. Ajo është një përpjekje për të krijuar një hartë të madhe të përvojës njerëzore, por edhe një vepër e vështirë, e pabarabartë dhe e mbushur me kundërthënie.
Paundi nuk kërkoi t’ia lehtësonte punën lexuesit. Përkundrazi, shpesh e vendosi atë përballë një rrjeti aluzionesh dhe referencash që kërkojnë njohuri të gjera. Por pikërisht ky eksperimentim e bëri një nga figurat përcaktuese të poezisë moderne.
Gjeniu letrar dhe errësira politike
Historia e Paundit nuk mund të rrëfehet vetëm përmes arritjeve letrare. Gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, ai mbështeti regjimin fashist të Benito Musolinit në Itali dhe mbajti transmetime radiofonike propagandistike kundër Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të tyre. Në këto dalje shprehu edhe ide antisemitike, të cilat nuk mund të justifikohen me eksperimentet e tij artistike apo me kundërshtimin që kishte ndaj sistemit financiar.
Pas përfundimit të luftës, trupat amerikane e arrestuan në Itali. Ai u mbajt në një kamp ushtarak pranë Pizës, në kushte të rënda izolimi. Pikërisht gjatë kësaj periudhe shkroi pjesë të The Pisan Cantos (Kantot e Pizës), të cilat do të bëheshin ndër më të njohurat e veprës së tij të vonë.
I kthyer në Shtetet e Bashkuara, Paundi u shpall i papërshtatshëm për t’u gjykuar dhe u shtrua në spitalin psikiatrik Shën Elizabeta, në Uashington. Atje qëndroi nga viti 1946 deri më 1958, kur u lirua dhe u kthye në Itali.
Ky kapitull i jetës së tij mbetet një nga më të vështirët për t’u gjykuar. Nga njëra anë qëndron kontributi i tij në letërsinë moderne; nga ana tjetër, mbështetja e vetëdijshme për një regjim totalitar dhe përhapja e propagandës antisemitike. As e para nuk e fshin të dytën, as e dyta nuk e bën të panevojshëm studimin e veprës së tij.
Fundi në Venecia
Pas lirimit, Paundi u vendos sërish në Itali. Vitet e fundit i kaloi kryesisht në Venecia, larg rolit publik që kishte pasur dikur në jetën letrare. Në qytetin e kanaleve, ku e kaluara dhe e tashmja duket sikur bashkëjetojnë në të njëjtën dritë të zbehtë, poeti jetoi deri në ditët e fundit të jetës.
Më 1 nëntor 1972, dy ditë pas ditëlindjes së tij të 87-të, Ezra Paund vdiq në Venecia. U varros në ishullin San Mikele, në varrezën historike të qytetit, ku prehen edhe emra të tjerë të artit dhe kulturës.
Vdekja e tij nuk ishte thjesht fundi i një jete të gjatë. Ishte mbyllja e një biografie ku krijimtaria dhe gabimi politik kishin zënë vend pranë njëri-tjetrit, pa arritur kurrë të pajtoheshin plotësisht.
Trashëgimia e një figure të dyzuar
Sot, Ezra Paund mbetet një nga emrat më me ndikim dhe më të diskutueshëm të letërsisë së shekullit XX. Ai ndihmoi në ndryshimin e gjuhës poetike, ndikoi te shkrimtarë të mëdhenj dhe e shtyu modernizmin drejt formave të reja. Por biografia e tij kërkon edhe një lexim kritik të bindjeve që mbrojti dhe të dëmit që shkaktoi përmes propagandës politike.
Në Venecia, qytetin ku përfundoi jeta e tij, historia e Paundit merr një kuptim të veçantë. Ujërat vazhdojnë të përshkojnë kanalet, ndërsa emri i poetit mbetet pjesë e një debati që nuk është mbyllur.
Ai besoi se fjalët mund të ndryshonin botën. Në letërsi, ia doli të ndryshonte mënyrën se si shkruhej poezia. Në politikë, përdori fjalën për të mbështetur ide që historia i ka dënuar me të drejtë. Mes këtyre dy të vërtetave qëndron Ezra Paund: një poet që nuk mund të hiqet nga historia e modernizmit dhe një njeri, veprimet e të cilit nuk mund të fshihen pas madhështisë së vargjeve të tij.