Përgatiti Leonard Veizi
Më 15 shtator 1916, në fushat e përgjakura të Somës, në Francën veriore, një makinë e çuditshme dhe e rëndë doli për herë të parë në fushën e betejës. Ishte tanku britanik Mark I. Lëvizte ngadalë mbi zinxhirë metalikë, duke çarë telat me gjemba dhe duke kaluar mbi llogore.
Lufta kishte sjellë deri atëherë mitralozët, artilerinë moderne, avionët dhe armët kimike. Por tanku premtonte diçka tjetër: një mjet të blinduar që mund të lëvizte përpara edhe nën zjarrin e armikut.
Ishte fillimi i një epoke të re në historinë ushtarake.
Beteja e Somës kishte nisur më 1 korrik 1916, në kuadër të Luftës së Parë Botërore. Ajo u zhvillua përgjatë lumit Somë, në veri të Francës, dhe zgjati deri më 18 nëntor. Për më shumë se katër muaj, zona u shndërrua në një nga fushëbetejat më të tmerrshme të konfliktit.
Në njërën anë ishin forcat e Antantës, kryesisht ushtritë britanike dhe franceze. Përballë tyre qëndronin trupat e Gjermanisë. Synimi i aleatëve ishte të çanin vijat gjermane dhe të lehtësonin presionin mbi ushtrinë franceze, e cila po përballej me betejën shkatërruese të Verdunit.
Por lufta në Somë nuk u zhvillua si një përparim i shpejtë. Ajo u kthye në një përplasje të gjatë llogore më llogore, ku artileria, mitralozët, telat me gjemba dhe terreni i shkatërruar e bënin çdo metër avancimi jashtëzakonisht të kushtueshëm.
Dita e parë, 1 korriku 1916, hyri në historinë britanike si një nga ditët më tragjike të ushtrisë së vendit. Brenda vetëm një dite, britanikët patën rreth 57 mijë të vrarë, të plagosur ose të zhdukur, ndër ta më shumë se 19 mijë të vrarë.
Ishte pikërisht kjo pamundësi për të thyer mbrojtjen gjermane që i dha shtysë përdorimit të një arme të re.
Makina që duhej të ndryshonte luftën
Britanikët kishin punuar fshehurazi mbi një automjet të blinduar që mund të kalonte pengesat e fushëbetejës. Për të ruajtur sekretin, projekti u mbulua me termin “tank”, një emërtim që lidhej me idenë se po ndërtohej një lloj depozite uji.
Më në fund, më 15 shtator, tanket u përdorën për herë të parë në një sulm pranë Flers-Kursellet, në sektorin e Somës.
Rreth 50 tanke ishin përgatitur për operacionin, por vetëm një pjesë e tyre arritën të futeshin realisht në luftim. Shumë u dëmtuan, ngecën në terren ose patën probleme mekanike.
Edhe ata që arritën deri te vijat gjermane nuk ishin ndonjë mrekulli teknologjike. Tanku Mark I ishte i ngadalshëm, i vështirë për t’u drejtuar dhe shpesh i prirur ndaj defekteve. Shpejtësia e tij në terren ishte e kufizuar dhe ekuipazhet përballeshin me nxehtësi, tym, zhurmë dhe kushte tepër të vështira brenda mjetit.
Megjithatë, pamja e këtyre makinave të blinduara që lëviznin mbi tokën e shkatërruar pati edhe një efekt psikologjik.
Ushtarët gjermanë përballeshin për herë të parë me një armë të tillë.
Tanku nuk e fitoi Betejën e Somës. Madje përdorimi i parë i tij ishte larg të qenit një sukses vendimtar. Por rëndësia e ngjarjes nuk qëndronte vetëm në rezultatin e atij sulmi.
Tanku kishte hyrë në luftë.
Dhe lufta nuk do të ishte më kurrë e njëjtë.
Një betejë e bluar nga artileria
Në muajt që pasuan, Somaja vazhdoi të gëlltiste mijëra jetë njerëzish. Trupat avanconin pak, ndaleshin, sulmonin sërish dhe përballeshin me kundërsulme.
Në nëntor, kur ofensiva përfundoi, asnjëra palë nuk kishte arritur një fitore të pastër. Aleatët kishin fituar disa kilometra territor, por çmimi njerëzor ishte jashtëzakonisht i lartë.
Në total, humbjet e të dyja palëve në Betejën e Somës llogariten në mbi një milion njerëz të vrarë, të plagosur ose të zhdukur, megjithëse shifrat ndryshojnë sipas burimeve dhe mënyrës së llogaritjes.
Somaja u bë kështu një nga simbolet e luftës industriale: miliona fishekë artilerie, mitralozë që kositnin këmbësorinë, llogore të mbushura me baltë dhe ushtarë që dërgoheshin vazhdimisht drejt një armiku të mbrojtur.
Dhe mes gjithë kësaj makinerie vdekjeje u shfaq edhe një makinë tjetër.
Një makinë që nuk ishte ndërtuar thjesht për të vrarë, por për të ndryshuar mënyrën se si luftohej.
Pas Somës, tanku do të përmirësohej. Do të bëhej më i shpejtë, më i fuqishëm dhe më i manovrueshëm. Në Luftën e Dytë Botërore do të shndërrohej në një nga armët kryesore të luftës moderne.
Por gjithçka kishte nisur në ato fusha të përgjakura të Francës.