Në historinë moderne të shteteve, ka momente që nuk janë thjesht reforma administrative, por kthesa të thella civilizuese. Një i tillë është viti 1924, kur në Turqia u shfuqizuan përfundimisht gjykatat e Sheriatit. Ishte një akt që shënoi jo vetëm fundin e një sistemi juridik të trashëguar nga Perandoria Osmane, por edhe lindjen e një rendi të ri shtetëror, të ndërtuar mbi parimet e laicitetit dhe modernitetit.
Nën udhëheqjen e Mustafa Kemal Atatürk, Republika e re turke ndërmori një seri reformash rrënjësore që synonin transformimin e plotë të shoqërisë. Shfuqizimi i gjykatave fetare nuk ishte një vendim i izoluar; ai ishte pjesë e një projekti të gjerë politik dhe ideologjik – i njohur si kemalizëm – që kërkonte të shkëpuste shtetin nga ndikimi i drejtpërdrejtë i fesë.
Deri në atë kohë, sistemi juridik në territorin turk funksiononte mbi baza duale: një pjesë e ligjeve ishte e bazuar në kodet civile dhe administrative moderne, ndërsa një tjetër pjesë mbështetej në Sheriat, sidomos për çështjet familjare dhe trashëgimore. Me reformën e vitit 1924, kjo ndarje u zhduk. Shteti mori kontroll të plotë mbi drejtësinë, duke vendosur themelet e një sistemi të unifikuar juridik, laik dhe të centralizuar.
Ky ndryshim nuk ishte pa kosto. Ai preku drejtpërdrejt strukturat tradicionale të shoqërisë dhe sfidoi autoritetin e institucioneve fetare. Por për Ataturkun dhe mbështetësit e tij, kjo ishte rruga e vetme për të ndërtuar një shtet modern, të aftë për të konkurruar me Perëndimin dhe për të shmangur fragmentimin e brendshëm.
Reformat e Ataturkut shkuan përtej drejtësisë. Ato përfshinë ndryshime në alfabet (kalimi nga ai arab në latin), në arsim (sekularizimi i shkollave), në veshje dhe në rolin e gruas në shoqëri. Në thelb, ishte një përpjekje për të rindërtuar identitetin kombëtar turk mbi baza të reja, duke e zhvendosur atë nga një perandori shumëetnike dhe fetare në një shtet-komb laik.
Sot, pothuajse një shekull më vonë, këto reforma mbeten shtylla e rendit kushtetues të Turqisë. Edhe pse vendi ka kaluar nëpër periudha tensioni mes laicitetit dhe rikthimit të ndikimit fetar në politikë, trashëgimia e vitit 1924 vazhdon të jetë një pikë referimi thelbësore në debatin mbi identitetin dhe drejtimin e shtetit turk.
Shfuqizimi i gjykatave të Sheriatit nuk ishte thjesht një akt juridik. Ishte një deklaratë e fortë politike: se e ardhmja e Turqisë do të ndërtohej mbi ligjin e shtetit dhe jo mbi interpretimin fetar. Një zgjedhje që, edhe sot, vazhdon të përcaktojë rrugën e saj mes Lindjes dhe Perëndimit.
Përgatiti për botim: L.Veizi