Më 22 shkurt 1944, në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, një nga episodet më tragjike dhe më pak të njohura të luftës ajrore në Evropë u shënua në qiellin e Holandës së pushtuar. Atë ditë, avionë të Forcat Ajrore të Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara bombarduan gabimisht disa qytete holandeze, mes tyre Nijmegen, Arnhem, Enschede dhe Deventer.
Goditja më e rëndë ra mbi Nijmegenin, ku vetëm brenda pak minutash humbën jetën rreth 800 civilë – një nga bilancet më të rënda të viktimave në Holandë gjatë gjithë luftës.
Një mision që doli jashtë planit
Në shkurtin e vitit 1944, forcat ajrore amerikane po zhvillonin operacione intensive kundër objektivave industriale gjermane, si pjesë e përgatitjeve për zbarkimin e madh aleat në Evropë. Objektivat e planifikuara ndodheshin në territorin gjerman, por për shkak të motit të keq, mjegullës së dendur dhe konfuzionit në navigim, disa formacione bombarduesish humbën orientimin.
Në vend që të godisnin objektivat e caktuara në Gjermani, ekuipazhet identifikuan gabimisht qytete holandeze si objektiva të vlefshme ushtarake. Duhet kujtuar se Holanda ndodhej nën pushtimin e Gjermania naziste, dhe infrastruktura e saj – hekurudha, ura dhe qendra komunikimi – shfrytëzohej nga makineria ushtarake gjermane.
Por bombardimi i 22 shkurtit nuk goditi vetëm objektiva strategjike. Në Nijmegen, bombat ranë në qendër të qytetit, në zona tregtare dhe lagje të banuara. Shkatërrimi ishte i menjëhershëm: ndërtesa historike u rrafshuan, rrugë të tëra u zhdukën nën rrënoja dhe zjarret përfshinë pjesë të mëdha të qytetit.
800 viktima në pak minuta
Bilanci i viktimave ishte tronditës. Rreth 800 persona humbën jetën vetëm në Nijmegen, shumica civilë – gra, fëmijë dhe të moshuar. Qindra të tjerë u plagosën. Në qytetet e tjera si Arnhem, Enschede dhe Deventer pati gjithashtu viktima dhe dëme materiale, por asnjë nuk arriti përmasat e katastrofës së Nijmegenit.
Ironia tragjike qëndronte në faktin se bombarduesit amerikanë, të konsideruar çlirimtarë nga popullsia holandeze, u kthyen atë ditë në burim vdekjeje dhe shkatërrimi.
Mes gabimit dhe nevojës ushtarake
Historianët e kanë përshkruar këtë ngjarje si një sulm ajror të paplanifikuar – rezultat i një kombinimi faktorësh: kushte të pafavorshme atmosferike, presion operacional dhe identifikim i gabuar i objektivave. Lufta ajrore e viteve 1943–1944 karakterizohej nga bombardime në lartësi të mëdha, ku saktësia shpesh varej nga dukshmëria dhe pajisjet e kufizuara të kohës.
Ngjarja e 22 shkurtit 1944 mbetet një kujtesë e hidhur se lufta, edhe kur zhvillohet në emër të çlirimit, mbart rrezikun e gabimeve fatale. Për banorët e Nijmegenit, ajo ditë nuk ishte një operacion strategjik në hartat e shtabeve ushtarake, por një katastrofë njerëzore që la plagë të thella në kujtesën kolektive të qytetit.
Kujtesa që mbetet
Sot, në Nijmegen, viktimat e bombardimit përkujtohen çdo vit. Ngjarja konsiderohet një nga tragjeditë më të mëdha civile në historinë moderne të Holandës. Ajo shërben si dëshmi e asaj se në luftë, vijat ndarëse mes frontit dhe jetës së përditshme shpesh zhduken – dhe se qielli, që pritej të sillte çlirimin, mund të sillte edhe shkatërrimin.
Përgatiti: L.Veizi