Më 21 mars 1960, në një periferi të qetë industriale pranë Johanesburgut, historia e Afrika e Jugut mori një kthesë të përgjakshme. Në Sharpeville, një turmë protestuesish me ngjyrë u mblodhën për të kundërshtuar ligjet e ashtuquajtura “pass laws” – dokumente detyruese që kufizonin lëvizjen e tyre dhe i trajtonin si të huaj në vendin e tyre.
Protesta ishte menduar të ishte paqësore. Demonstruesit, shumë prej tyre pa armë dhe me duar bosh, kërkonin arrestimin e tyre në mënyrë simbolike, si akt sfide ndaj një sistemi që u mohonte dinjitetin njerëzor.
Por përgjigjja e shtetit ishte brutale.
Kur shteti hapi zjarr
Policia e regjimit të Apartheid u përball me turmën e mbledhur përpara komisariatit lokal. Tensioni u rrit. Dhe më pas – pa paralajmërim të qartë – armët u ngritën.
Breshëritë e plumbave shpërthyen mbi turmën.
Brenda pak minutash, 69 persona mbetën të vrarë dhe rreth 180 të tjerë u plagosën. Shumë prej viktimave u qëlluan pas shpine, ndërsa përpiqeshin të largoheshin. Ishte një skenë që nuk linte vend për dyshime: nuk bëhej fjalë për shpërndarje turme, por për një akt represioni të pamëshirshëm.
Dëshmia që tronditi botën
Ngjarja nuk mbeti në errësirë. Ajo u dokumentua nga objektivi i fotografit Ian Berry, imazhet e të cilit bënë xhiron e botës. Fotografitë e trupave të shtrirë dhe të njerëzve që vraponin për jetën e tyre shndërruan Sharpeville-n në një simbol global të padrejtësisë.
Reagimi ndërkombëtar ishte i menjëhershëm. Bota filloi ta shihte më qartë realitetin e apartheidit – jo thjesht si një sistem diskriminues, por si një regjim që mbështetej mbi dhunë të organizuar.
Nga masakra te kujtesa
Masakra e Sharpeville nuk ishte fundi i rezistencës – ishte fillimi i një faze të re. Ajo radikalizoi luftën kundër apartheidit dhe shtyu shumë aktivistë drejt formave më të ashpra të kundërshtimit.
Sot, 21 marsi nuk është thjesht një datë historike. Në Afrikën e Jugut ai njihet si Dita e të Drejtave të Njeriut, një ditë përkujtimi dhe reflektimi mbi sakrificën e atyre që ranë në Sharpeville.
Sepse ndonjëherë, historia nuk ndryshon nga fjalët – por nga momentet kur padrejtësia bëhet aq e dukshme, sa bota nuk mund të kthejë më kokën mënjanë.
Përgatiti për botim: L.Veizi