Në janar të vitit 1961, në kulmin e Luftës së Ftohtë dhe në një Evropë ende të ndarë mes diktaturave dhe demokracive perëndimore, një anije luksoze portugeze u shndërrua papritur në qendër të vëmendjes botërore. Santa Maria, krenaria e flotës pasagjere të kompanisë Companhia Colonial de Navegação, u rrëmbye nga një grup opozitarësh politikë portugezë dhe spanjollë, në një aksion që synonte të sfidonte drejtpërdrejt regjimin autoritar të António de Oliveira Salazarit.
Anija kishte nisur udhëtimin nga La Guaira e Venezuelës drejt Lisbonës, me mbi 600 pasagjerë dhe rreth 300 anëtarë ekuipazhi. Më 22 janar 1961, në mes të Atlantikut, një grup rebelësh të udhëhequr nga Henrique Galvão – ish-oficer i ushtrisë portugeze, ish-deputet dhe tashmë kundërshtar i hapur i Salazarit – mori kontrollin e anijes. Aksioni u quajt “Operacioni Dulcinea”, një emër simbolik që i referohej idealizmit dhe sakrificës, por që në realitet kishte objektiva të qarta politike.
Rrëmbimi nuk ishte një akt piraterie për përfitime financiare. Qëllimi ishte politik: të tërhiqej vëmendja e opinionit ndërkombëtar ndaj natyrës represive të regjimit Estado Novo, mungesës së lirive demokratike në Portugali dhe luftërave koloniale që Lisbona po zhvillonte në Afrikë – në Angola, Mozambik dhe Guine-Bissau. Rebelët shpresonin se spektakli mediatik do të detyronte Perëndimin të shihte më qartë një diktaturë që, ndonëse aleate e NATO-s, mbetej thellësisht autoritare.
Aksioni nuk kaloi pa pasoja. Gjatë marrjes së kontrollit, një oficer i anijes u vra, çka e rriti ndjeshëm tensionin dhe shqetësimin ndërkombëtar. Qeveria portugeze reagoi ashpër, duke e cilësuar ngjarjen akt kriminal dhe duke kërkuar ndërhyrje për kapjen e rrëmbyesve. Shtetet e Bashkuara, të shqetësuara për sigurinë e pasagjerëve dhe për destabilizimin e rajonit, dërguan anije luftarake për të monitoruar situatën dhe për të shmangur një përplasje të armatosur.
Pas disa ditësh negociatash, ndjekjeje detare dhe pasigurie në oqean, Santa Maria ndryshoi kurs dhe u drejtua drejt brigjeve të Amerikës së Jugut. Më 2 shkurt 1961, anija mbërriti në Recife të Brazilit. Autoritetet braziliane, nën presidencën e Jânio Quadros, vendosën t’u jepnin azil politik rebelëve, duke i dhënë fund krizës pa një përfundim të dhunshëm.
Edhe pse Operacioni “Dulcinea” nuk e rrëzoi regjimin e Salazarit – i cili do të vazhdonte deri në vitin 1974 – ai pati një ndikim të rëndësishëm simbolik dhe politik. Rrëmbimi i Santa Maria-s tregoi se opozita portugeze ishte e gatshme të vepronte në skena të pazakonta dhe se lufta kundër autoritarizmit nuk ishte më vetëm çështje e brendshme. Për herë të parë, diktatura e Salazarit u ekspozua në mënyrë dramatike përpara kamerave dhe mediave botërore.
Ngjarja mbeti në histori si një nga aktet më të guximshme të rezistencës politike të shekullit XX, duke dëshmuar se edhe një anije luksoze turistike, në mes të oqeanit, mund të kthehej në një tribunë të fuqishme kundër diktaturës.
Përgatiti: L.Veizi