Më 20 mars të vitit 1727, në Londër u nda nga jeta një nga mendjet më të ndritura që ka njohur njerëzimi: Sir Isak Njyton. Në moshën 84-vjeçare, fizikani, matematikani dhe astronomi anglez la pas një trashëgimi që jo vetëm ndryshoi shkencën, por edhe mënyrën se si njeriu e kupton vetë universin.
Newton nuk ishte thjesht një studiues i madh. Ai ishte arkitekti i një epoke të re mendimi.
Një jetë në kërkim të ligjeve të natyrës
I lindur më 25 dhjetor 1642 (sipas kalendarit të vjetër) në Ulstorp, Angli, Njyton u rrit në një kohë trazirash politike dhe transformimesh intelektuale. Ai studioi në Universitetin e Kembrixhit, ku filloi të zhvillonte idetë që do ta bënin të pavdekshëm.
Legjenda e mollës që bie nga pema – edhe pse e thjeshtuar – simbolizon një moment të rëndësishëm: pyetjen themelore që e shtyu drejt formulimit të ligjit të gravitetit universal. Ai nuk pa thjesht një mollë që bie; ai pa një ligj që lidh Tokën me qiellin.
“Principia”, libri që ndryshoi botën
Në vitin 1687, Njyton botoi veprën e tij monumentale Philosophiae Naturalis Principia Mathematica. Ky libër konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishme në historinë e shkencës.
Në të, ai formuloi ligjet e lëvizjes dhe ligjin e gravitetit universal, duke vendosur themelet e mekanikës klasike. Për herë të parë, lëvizjet e trupave në Tokë dhe ato të planetëve në hapësirë u shpjeguan me të njëjtat parime matematikore.
Universi, që deri atëherë shihej si një mister i mbushur me forca të pashpjegueshme, u shndërrua në një sistem të rregullt, të kuptueshëm dhe të parashikueshëm.
Rivaliteti me Leibnizin dhe lindja e kalkulusit
Përveç fizikës, Njyton dha një kontribut vendimtar edhe në matematikë. Ai, paralelisht me Gotfried Vilhelm Leibniz, zhvilloi kalkulusin – një nga mjetet më të fuqishme matematikore, pa të cilin shkenca moderne do të ishte e paimagjinueshme.
Debati mbi përparësinë e zbulimit mes Njyton -it dhe Leibnizit u shndërrua në një nga polemikat më të mëdha shkencore të kohës. Megjithatë, historia i njeh të dy si bashkëthemelues të kësaj fushe.
Përtej shkencës: një mendje komplekse
Newton nuk ishte vetëm një shkencëtar. Ai u mor me optikë, duke zbuluar se drita e bardhë përbëhet nga një spektër ngjyrash. Ai eksperimentoi me prizma dhe hodhi bazat e optikës moderne.
Por ai kishte edhe interesa të tjera më pak të njohura: studime mbi teologjinë, alkimia dhe interpretimi i teksteve biblike. Kjo e bën figurën e tij edhe më komplekse – një njeri i vendosur mes shkencës moderne dhe botëkuptimeve të vjetra.
Fundi i një gjeniu dhe fillimi i një epoke
Në vitet e fundit të jetës, Newton u bë një figurë e respektuar publike në Angli. Ai u nderua me titullin “Sir” dhe u varros me ceremoni shtetërore në “Westminster Abbey” – një nder i rrallë për një shkencëtar.
Vdekja e tij në vitin 1727 nuk shënoi fundin e ndikimit të tij. Përkundrazi, ishte fillimi i një epoke ku shkenca u bë mjeti kryesor për të kuptuar botën.
Trashëgimia që nuk shuhet
Isak Njyton mbetet një nga figurat më me ndikim në historinë e njerëzimit. Ligjet e tij udhëhoqën zhvillimin e fizikës për më shumë se dy shekuj, deri në revolucionet e Einstein-it.
Por edhe sot, në shumë aspekte të jetës dhe teknologjisë moderne, ne vazhdojmë të jetojmë në një botë “newtoniane”.
Sepse, në thelb, ai ishte njeriu që i dha universit një gjuhë: matematikën.
Përgatiti: L.Veizi