Përgatiti: Leoard Veizi
Tek filmi “Vajzat me Kordele të Kuqe”, ka një çast kur dy kushirinj me dindje të ndryshme politike bëjnë këtë dialog rreth tryezës
-Ata që bëjnë demostrata për mistër janë ca dembelhane që i shtyjnë komunistët.
Ky është Resuli. Por Safeti i thotë butësisht por me forcë logjike:
-I shtyn urija.
Konteksti i filmit ëshët i vendosur në vitin 1942 në epokën fashiste, por në vitin 1936 shqiptarët u ngritën kundër qeverisë së tyre. Dhe padyshim, i shtyu urija. Sepse po aq dhe në perëndim ishin vitet e Depresionit të Madh….
…Viti 1936 ishte një nga ato vite kur varfëria nuk ishte më thjesht gjendje ekonomike, por ankth kolektiv. Shqipëria e Mbretërisë së Ahmet Zogu jetonte nën peshën e krizës së madhe ekonomike që kishte përfshirë botën pas vitit 1929. Tregtia ishte tkurrur, bujqësia vuante nga çmimet e ulëta, taksat ishin të larta dhe papunësia rritej. Në qytetet e jugut, sidomos në Korçë – një nga qendrat më të zhvilluara kulturore e tregtare të vendit – tensioni social po arrinte pikën e shpërthimit.
Shkëndija e revoltës
Rritja e çmimit të bukës ishte pika që mbushi kupën. Buka nuk ishte thjesht ushqim; ishte vetë jeta e përditshme. Për familjet punëtore, për zejtarët, për gratë që mbanin shtëpinë me pak të ardhura, çdo qindarkë shtesë ishte plagë.
Në pranverën e vitit 1936, kur çmimi i bukës u rrit ndjeshëm dhe furnizimi u bë i pasigurt, pakënaqësia shpërtheu në rrugë. Gratë, të parat që ndienin boshatisjen e sofrës, dolën përpara furrave dhe ndërtesave administrative. Zëri i tyre nuk ishte politik në fillim; ishte thirrje për mbijetesë.
Nga pakënaqësi në demonstratë masive
Demonstrata mori përmasa të papritura. Qindra, më pas mijëra qytetarë u mblodhën në shesh. Parullat kërkonin uljen e çmimeve, ndalimin e abuzimeve tregtare dhe ndërhyrjen e autoriteteve për të siguruar furnizim të drejtë.
Protesta nuk ishte e organizuar nga një strukturë e vetme politike, por fryma e kohës – ndikimi i ideve socialiste dhe i lëvizjeve punëtore që përhapeshin në Europë – ishte e pranishme. Korça kishte traditë arsimore dhe intelektuale; aty qarkullonin gazeta, libra, ide. Pakënaqësia ekonomike u ndërthur me kërkesën për drejtësi shoqërore.
Kur turma u drejtua drejt institucioneve shtetërore, situata u tensionua. Forcat e rendit ndërhynë për të shpërndarë protestuesit. U raportuan përplasje, arrestime dhe të plagosur. Qyteti u përfshi nga një klimë frike, por edhe solidariteti.
Reagimi i pushtetit
Autoritetet e Mbretërisë reaguan me masa represive. Organizatorë të dyshuar dhe aktivistë u arrestuan. Shtypi u vu nën kontroll më të rreptë. Mesazhi i qeverisë ishte i qartë: rendi publik nuk do të lejohej të cenohej.
Megjithatë, demonstrata e bukës nuk mund të fshihej nga memoria kolektive. Ajo tregoi se tensionet sociale në Shqipëri kishin arritur një nivel të ri. Nuk ishte më thjesht pakënaqësi e heshtur; ishte revoltë e hapur.
Një nga revoltat më të mëdha popullore
Demonstrata e Bukës e vitit 1936 hyri në histori si një nga revoltat më të mëdha popullore të periudhës së Mbretërisë. Ajo nxori në pah hendekun mes pushtetit dhe shtresave të varfra urbane, si dhe brishtësinë e një sistemi ekonomik të varur dhe të paqëndrueshëm.
Në thelb, ajo ishte revoltë për dinjitet. Për të drejtën e një familjeje që të mos flejë e uritur. Për të drejtën e qytetarit që të dëgjohet.
Korça e vitit 1936 nuk kërkoi përmbysje regjimi; kërkoi bukë. Por në histori, shpesh janë pikërisht këto kërkesa të thjeshta që ndezin flakët më të mëdha.