Përgatiti: Leonard Veizi
Në fundin e gushtit 1944, pas katër vitesh pushtimi gjerman, Parisi ishte ende nën kontrollin e Wehrmacht-it. Por lufta tashmë po lëvizte me shpejtësi drejt fundit të saj në Francë. Më 6 qershor, aleatët kishin zbarkuar në Normandi; dy muaj më vonë, fronti gjerman në Francë ishte çarë dhe trupat amerikane, britanike e kanadeze po përparonin drejt lindjes. Në Paris, ndërkaq, Rezistenca priste çastin.
Qyteti ishte pushtuar nga gjermanët në qershor 1940. Për katër vjet, kryeqyteti francez kishte jetuar nën një regjim pushtimi, me kontrolle ushtarake, arrestime, ekzekutime, deportime dhe mungesa të rënda. Por, pavarësisht represionit, rrjetet e Rezistencës kishin vazhduar të vepronin në fshehtësi.
Në gushtin e vitit 1944, situata ndryshoi papritur. Pas zbarkimit në Normandi dhe fitores aleate në Betejën e Normandisë, ushtria gjermane po tërhiqej. Më 15 gusht, trupat aleate zbarkuan edhe në jug të Francës. Ndërkohë, Forcat Franceze të Brendshme – FFI, krahu ushtarak i Rezistencës – po përgatiteshin për kryengritjen në Paris.
Më 19 gusht, luftëtarët e Rezistencës nisën kryengritjen. Barrikada u ngritën në rrugët e kryeqytetit, u sulmuan poste gjermane dhe luftimet u përhapën në disa lagje. Policë, punonjës të hekurudhave, pjesëtarë të milicisë së Rezistencës dhe civilë iu bashkuan përleshjeve.
Por Parisit i duhej ushtria.
Në atë kohë, komandanti i forcave të Lira Franceze, Sharl dë Gol, këmbëngulte që kryeqyteti duhej çliruar nga trupat franceze dhe jo të lihej të kalonte nën kontrollin e plotë të ushtrive amerikane. Për Dë Golin, çështja ishte më shumë se ushtarake. Çlirimi i Parisit duhej të demonstronte se Franca nuk ishte thjesht një vend i pushtuar që po çlirohej nga të tjerët, por një komb që po rifitonte sovranitetin e vet.
Kjo kërkesë nuk ishte pa kundërshti. Komanda aleate kishte shqetësime serioze për Parisin. Qyteti ishte i madh, furnizimi i tij ishte problematik dhe një betejë urbane mund të shkaktonte viktima të shumta. Për më tepër, komandantët amerikanë kishin nevojë të vazhdonin përparimin drejt Gjermanisë.
Por situata në kryeqytet po përshkallëzohej.
Gjenerali Dvajt Ajzenhauer, komandanti suprem i forcave aleate në Evropën Perëndimore, vendosi që trupat franceze duhej të hynin në Paris. Divizioni i 2-të i Blinduar Francez, nën komandën e gjeneralit Filip Lëklerk dë Otëklok, u urdhërua të përparonte drejt kryeqytetit. Në mbështetje të tij do të vepronin edhe forcat amerikane.
Më 23 gusht, tanket franceze nisën lëvizjen drejt Parisit.
Të nesërmen, 24 gusht, njësitë e para franceze arritën në periferi. Një nga njësitë që hyri në qytet ishte kolona e komanduar nga kapiteni Reymond Dron, e cila arriti në mbrëmje në zonën e Bashkisë së Parisit. Ishte një moment simbolik: tanket franceze po riktheheshin në kryeqytet pas katër vitesh pushtimi.
Mëngjesin e 25 gushtit, luftimet vazhdonin.
Trupat e Lëklerkut përparuan drejt qendrës së qytetit. Rezistenca franceze kontrollonte tashmë pjesë të rëndësishme të Parisit. Gjermanët ishin në tërheqje, por komandanti i garnizonit, gjenerali Ditrish fon Koltic, kishte marrë urdhër nga Hitleri që Parisi të mbrohej dhe, në rast pamundësie për ta mbajtur, të shkatërrohej.
Historia e urdhrit të Hitlerit për shkatërrimin e Parisit është një nga episodet më të njohura të atyre ditëve. Urdhri ekzistonte dhe Koltici e dinte se çfarë kërkohej prej tij, por ai nuk e zbatoi. Në ditët e fundit të pushtimit, gjermanët nuk arritën të shndërronin Parisin në një qytet të rrënuar.
Më 25 gusht, Koltici u dorëzua.
Dokumenti i dorëzimit u nënshkrua në Hôtel Meurice, ndërsa më pas gjenerali gjerman u dërgua në selinë e komandës franceze. Me kapitullimin e tij, organizimi ushtarak gjerman në Paris mori fund.
Në të njëjtën ditë, Sharl dë Goli hyri në qytet.
Ai shkoi fillimisht në Ministrinë e Luftës dhe më pas në Hôtel de Ville, ku mbajti një nga fjalimet më të famshme të historisë franceze të shekullit XX.
Para turmës së mbledhur, ai shpalli:
“Parisi! Parisi i zemëruar! Parisi i thyer! Parisi i martirizuar! Por Parisi i çliruar!”
Fjalimi nuk ishte thjesht një deklaratë fitoreje. Dë Goli po ndërtonte një version politik të çlirimit të Francës: Franca, sipas tij, nuk duhej parë vetëm si një vend që ishte shpëtuar nga ushtritë aleate, por si një komb që kishte marrë pjesë vetë në çlirimin e tij.
Më 26 gusht, skena më madhështore e çlirimit u zhvillua në bulevardet e Parisit. Dë Goli marshoi përgjatë Shanz-Elizesë, nga Harku i Triumfit drejt qendrës së qytetit. Dhjetëra mijëra njerëz dolën në rrugë. Flamujt francezë u shfaqën kudo. Pas katër vitesh pushtimi, kryeqyteti po festonte rikthimin e Francës.
Por festa nuk ishte pa rrezik. Ende kishte snajperë gjermanë dhe bashkëpunëtorë të armatosur. Në disa pika pati të shtëna. Lufta nuk kishte përfunduar ende.
Çlirimi i Parisit kishte një rëndësi shumë më të madhe se marrja e një qyteti. Kryeqyteti ishte zemra politike, kulturore dhe simbolike e Francës. Për aleatët, ai ishte një objektiv strategjik; për francezët, ishte prova se pushtimi kishte marrë fund.
Pas çlirimit, Dë Goli vendosi menjëherë të rivendoste institucionet franceze. Qeveria e përkohshme e Republikës Franceze mori kontrollin e shtetit dhe Franca u rikthye si fuqi politike në kampin aleat.
Çlirimi i Parisit shënoi gjithashtu një kthesë në fatin e Gjermanisë naziste. Në fund të gushtit, trupat aleate kishin kaluar tashmë në ofensivë të thellë në Francë. Më pak se nëntë muaj më vonë, Berlini do të binte dhe Gjermania naziste do të kapitullonte.
Megjithatë, 25 gushti mbeti në kujtesën franceze si një ditë më vete: dita kur pas 1.507 ditësh pushtim, flamuri francez u ngrit sërish mbi Paris.
Në rrugët e kryeqytetit, tanket e Lëklerkut, luftëtarët e Rezistencës dhe turmat e qytetarëve u bënë pjesë e së njëjtës pamje. Për herë të parë që nga qershori 1940, Parisi nuk ishte më kryeqyteti i një vendi të pushtuar.
Ishte përsëri kryeqyteti i Francës.