Përgatiti: Leonard Veizi
Më 25 korrik 1943, Italia përjetoi një nga kthesat më dramatike të historisë së saj moderne. Pas më shumë se njëzet vitesh në pushtet, Benito Musolini, njeriu që kishte themeluar regjimin fashist dhe kishte udhëhequr vendin drejt Luftës së Dytë Botërore në krah të Gjermanisë naziste, u rrëzua nga pushteti. Në vend të tij u emërua marshalli Pietro Badolio, duke shënuar fillimin e fundit të diktaturës fashiste në Itali.
Musolini kishte ardhur në pushtet në vitin 1922, pas të ashtuquajturit “Marshimi mbi Romë”. Për më shumë se dy dekada ai ndërtoi një regjim autoritar, shfuqizoi liritë politike, shtypi opozitën dhe e ktheu Italinë në një shtet totalitar. Fillimisht, propaganda fashiste i dha regjimit një pamje të fuqishme, por Lufta e Dytë Botërore e rrëzoi këtë iluzion.
Pas hyrjes në luftë në qershor 1940, Italia pësoi një varg disfatash ushtarake në Afrikën e Veriut, Ballkan dhe në frontin lindor. Humbjet e njëpasnjëshme, bombardimet aleate mbi qytetet italiane, mungesa e ushqimeve dhe varfëria krijuan një pakënaqësi të madhe popullore. Goditja vendimtare erdhi më 10 korrik 1943, kur forcat anglo-amerikane zbarkuan në Sicili. Ishte e qartë se lufta po afrohej në territorin italian.
Në këto rrethana, natën mes 24 dhe 25 korrikut u mblodh Këshilli i Madh Fashist, organi më i lartë politik i regjimit. Për herë të parë që nga krijimi i fashizmit, shumë prej bashkëpunëtorëve më të afërt të Musolinit vendosën ta sfidonin. Pas një debati që zgjati rreth dhjetë orë, u votua mocioni i paraqitur nga Dino Grandi, i cili kërkonte rikthimin e kompetencave kushtetuese te mbreti Viktor Emanueli III. Mocioni u miratua me 19 vota pro, 8 kundër dhe 1 abstenim.
Edhe pse vendimi nuk e shkarkonte drejtpërdrejt Musolinin, ai i dha mbretit bazën politike për të ndërhyrë. Pasditen e 25 korrikut, Musolini u paraqit në pallatin mbretëror, duke besuar se do të diskutonte mbi situatën ushtarake. Në vend të kësaj, mbreti Viktor Emanueli III e informoi se ishte shkarkuar nga posti i kryeministrit dhe se drejtimin e qeverisë do ta merrte marshalli Pietro Badolio.
Menjëherë pas takimit, Musolini u arrestua nga karabinierët me urdhër të mbretit. Arrestimi u krye pa rezistencë. Ai u dërgua fillimisht në një kazermë ushtarake dhe më pas u transferua në disa vende të fshehta, derisa u izolua në hotelin Campo Imperatore, në malin Gran Sasso, për të penguar çdo përpjekje gjermane për ta liruar.
Po atë mbrëmje, radioja shtetërore italiane njoftoi popullin se Musolini ishte zëvendësuar nga Pietro Badoglio. Në qytetet italiane shpërthyen festime spontane. Shumë njerëz besonin se lufta kishte marrë fund. Megjithatë, Badoglio deklaroi se “lufta vazhdon”, ndërsa në prapaskenë nisi negociatat sekrete me Aleatët.
Më 8 shtator 1943, Italia shpalli armëpushimin me Aleatët. Reagimi gjerman ishte i menjëhershëm: Wehrmachti pushtoi pjesën më të madhe të vendit, çarmatosi ushtrinë italiane dhe mori nën kontroll territoret strategjike. Vetëm pak ditë më vonë, më 12 shtator, një njësi elitare gjermane e komanduar nga Otto Skorzeny kreu një operacion spektakolar në Gran Sasso dhe e liroi Musolinin.
Nën mbrojtjen e Adolf Hitlerit, Musolini krijoi në veri të Italisë të ashtuquajturën Republika Sociale Italiane, ose Republika e Salòs, një shtet kukull që mbijetoi deri në pranverën e vitit 1945. Luftimet civile midis fashistëve dhe partizanëve u bënë edhe më të përgjakshme.
Fundi i Musolinit erdhi më 28 prill 1945, kur ai u kap nga partizanët italianë pranë liqenit të Komos, ndërsa përpiqej të arratisej drejt Zvicrës. Ai u ekzekutua bashkë me Klara Petaçi dhe trupat e tyre u ekspozuan publikisht në Milano, si simbol i rrëzimit përfundimtar të fashizmit italian.
Rrëzimi i Musolinit më 25 korrik 1943 nuk ishte vetëm fundi i një diktatori. Ai shënoi shembjen e regjimit të parë fashist në Evropë dhe hapi rrugën për daljen e Italisë nga boshti Romë–Berlin. Megjithëse lufta në territorin italian do të vazhdonte edhe për afro dy vjet të tjerë, ajo ditë mbeti momenti kur u bë e qartë se epoka e fashizmit po i afrohej fundit dhe se Italia po hynte në një kapitull të ri, të mbushur me sfida, por edhe me shpresën për rikthimin e demokracisë.