Përgatiti: Leonard Veizi
Më 25 tetor 1983, në ishullin e Grenadës, në Karaibe, filloi ndërhyrja ushtarake e udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e njohur me emrin e koduar “Operation Urgent Fury”. Ngjarja u zhvillua në një periudhë tensionesh të mëdha politike, pas një përplasjeje të përgjakshme brenda udhëheqjes revolucionare të vendit, e cila përfundoi me arrestimin dhe ekzekutimin e kryeministrit Maurice Bishop.
Administrata e presidentit amerikan Ronald Reagan e justifikoi ndërhyrjen me nevojën për të mbrojtur shtetasit amerikanë që ndodheshin në ishull, veçanërisht studentët e mjekësisë, si dhe për t’iu përgjigjur paqëndrueshmërisë politike dhe ndikimit kubano-sovjetik në rajon. Operacioni përfundoi me rrëzimin e qeverisë ushtarake dhe vendosjen e një administrate të përkohshme, duke hapur rrugën për zgjedhjet e vitit 1984. Megjithatë, ndërhyrja mbeti e debatueshme në planin ndërkombëtar, për shkak të përdorimit të forcës ushtarake kundër një shteti sovran.
Grenada përpara vitit 1983: nga pavarësia te revolucioni
Grenada është një shtet i vogël ishullor në Karaibe, në veri të Venezuelës, i njohur për klimën tropikale, plantacionet e erëzave dhe pozicionin e tij në juglindje të detit të Karaibeve. Për një kohë të gjatë, vendi ishte koloni britanike dhe fitoi pavarësinë më 7 shkurt 1974.
Pas pavarësisë, skena politike u dominua nga kryeministri Eric Gairy, drejtimi i të cilit u kundërshtua nga grupe opozitare që e akuzonin qeverinë për autoritarizëm dhe keqpërdorim të pushtetit.
Më 13 mars 1979, ndërsa Gairy ndodhej jashtë vendit, lëvizja e majtë New Jewel Movement, e udhëhequr nga Maurice Bishop, mori pushtetin me një grusht shteti. U krijua Qeveria Revolucionare Popullore, me Bishopin në krye.
Qeveria e re ndërmori reforma në arsim, shëndetësi dhe ekonomi, por njëkohësisht kufizoi veprimtarinë politike të opozitës dhe nuk zhvilloi zgjedhje të përgjithshme gjatë periudhës së saj në pushtet. Ajo vendosi lidhje të ngushta me Kubën dhe Bashkimin Sovjetik, gjë që shkaktoi shqetësim në Uashington gjatë Luftës së Ftohtë.
Maurice Bishop dhe përplasjet brenda udhëheqjes revolucionare
Maurice Bishop ishte figura kryesore e revolucionit të vitit 1979 dhe një prej udhëheqësve më të njohur të së majtës në Karaibe. Ai synonte të ndërtonte një shoqëri me politika socialiste dhe të forconte bashkëpunimin me Kubën dhe vendet e tjera socialiste.
Megjithatë, brenda vetë lëvizjes revolucionare u shfaqën mosmarrëveshje të thella. Një nga kundërshtarët e tij kryesorë ishte zëvendëskryeministri Bernard Coard, i cili dhe mbështetësit e tij kërkonin një vijë më kolektive dhe më të ashpër ideologjike në drejtimin e vendit.
Në tetor 1983, përplasjet u përshkallëzuan. Bishopi u vendos nën arrest dhe, më 19 tetor, ai dhe disa anëtarë të kabinetit të tij u ekzekutuan nga pjesëtarë të Ushtrisë Revolucionare Popullore. Ngjarja shkaktoi tronditje të madhe në Grenadë dhe në mbarë rajonin.
Pas vrasjes së Bishopit, gjenerali Hudson Austin mori drejtimin e një këshilli ushtarak revolucionar dhe u vendos një regjim i rreptë, i shoqëruar me kufizime të lëvizjes së popullsisë. Kriza e brendshme politike u shndërrua kështu në një krizë ndërkombëtare.
Pse ndërhyri Shtetet e Bashkuara?
Vendimi i administratës së Ronald Reaganit për të ndërhyrë ushtarakisht në Grenadë lidhej me disa faktorë të ndërthurur.
Siguria e shtetasve amerikanë: Në ishull ndodheshin qindra studentë amerikanë të mjekësisë, shumica të lidhur me universitetin mjekësor të Shën Gjergjit. Uashingtoni pretendonte se paqëndrueshmëria dhe kufizimet e vendosura nga regjimi i ri mund t’i vinin ata në rrezik.
Kriza politike dhe dhuna: Ekzekutimi i Maurice Bishopit dhe i bashkëpunëtorëve të tij, si dhe përplasjet e brendshme, shtuan shqetësimet për sigurinë në ishull.
Lufta e Ftohtë: Lidhjet e Grenadës me Kubën dhe Bashkimin Sovjetik ushqenin frikën amerikane për zgjerimin e ndikimit të tyre në Karaibe.
Aeroporti i ri: Ndërtimi i aeroportit ndërkombëtar Point Salines, me ndihmën e Kubës, u kthye në një pikë mosmarrëveshjeje. Administrata amerikane shprehu dyshime për përdorimin e tij të mundshëm ushtarak, ndërsa qeveria grenadiane dhe Kuba pohonin se projekti synonte zhvillimin e turizmit.
Përveç këtyre arsyeve, qeveria e Guvernatorit të Përgjithshëm të Grenadës dhe Organizata e Shteteve të Karaibeve Lindore (OECS) kërkuan ndihmë për rivendosjen e rendit. Kjo kërkesë u përdor nga Uashingtoni si një prej bazave politike për ndërhyrjen.
Megjithatë, arsyetimi amerikan nuk u pranua nga të gjithë. Kritikët e konsideruan pushtimin shkelje të sovranitetit të Grenadës dhe të së drejtës ndërkombëtare.
25 tetor 1983 – Fillon Operacioni “Urgent Fury”
Në orët e para të mëngjesit të 25 tetorit 1983, forcat amerikane nisën sulmin ndaj Grenadës. Operacioni përfshinte trupa të ushtrisë, marinsat, forcat ajrore dhe njësitë e marinës amerikane, të mbështetura edhe nga kontingjente të disa vendeve të Karaibeve.
Një nga objektivat kryesore ishte aeroporti Point Salines, në jug të ishullit. Parashutistët amerikanë zbarkuan për të marrë kontrollin e tij dhe për të siguruar një pikë hyrjeje për forcat e tjera. Njëkohësisht, u ndërmorën sulme ndaj aeroportit Pearls dhe objektivave të tjera strategjike.
Operacioni synonte të siguronte evakuimin e shtetasve të huaj, të mposhtte forcat që mbështesnin qeverinë ushtarake dhe të krijonte kushtet për rivendosjen e një administrate civile.
Megjithëse Shtetet e Bashkuara kishin epërsi të konsiderueshme ushtarake, operacioni nuk shkoi pa vështirësi. Forcat amerikane u përballën me rezistencë nga ushtria grenadiane dhe nga kubanët që ndodheshin në ishull. Problemet me informacionin zbulues, komunikimin dhe koordinimin ndërmjet njësive ushtarake shkaktuan vonesa dhe vështirësi gjatë ditëve të para të luftimeve.
Luftimet dhe evakuimi i shtetasve të huaj
Gjatë ditëve të para të ndërhyrjes, luftimet u përqendruan rreth aeroporteve, objekteve ushtarake dhe qendrave të komunikimit. Forcat amerikane përparuan gradualisht, ndërsa njësitë grenadiane dhe grupet kubaneze të armatosura organizuan rezistencë në disa zona.
Një nga objektivat më të rëndësishëm ishte arritja te studentët amerikanë të mjekësisë, të cilët ndodheshin në kampuset e universitetit të Shën Gjergjit. Autoritetet amerikane kishin frikë se studentët mund të shndërroheshin në pengje gjatë përshkallëzimit të krizës.
Gjatë operacionit, forcat amerikane dhe aleatët e tyre evakuuan qindra shtetas amerikanë dhe shtetas të vendeve të tjera. Sipas të dhënave të publikuara nga Departamenti Kanadez i Mbrojtjes, u transportuan nga ishulli 599 amerikanë dhe 80 shtetas të tjerë të huaj.
Megjithatë, operacioni pati edhe pasoja të rënda për popullsinë vendase. Luftimet shkaktuan viktima mes ushtarëve, civilëve grenadianë dhe personelit kuban. Disa civilë humbën jetën gjatë sulmeve ndaj objektivave ushtarake dhe ndërtesave që ndodheshin pranë tyre.
Fundi i regjimit ushtarak
Deri më 28 tetor 1983, pjesa më e madhe e rezistencës së organizuar ishte mposhtur dhe regjimi ushtarak kishte humbur kontrollin efektiv mbi vendin. Gjatë ditëve në vijim, forcat amerikane vazhduan operacionet për të siguruar zona të mbetura dhe për të përfunduar evakuimin.
Ndërhyrja përfundoi me rrëzimin e Këshillit Ushtarak Revolucionar të drejtuar nga Hudson Austin. Kështu mori fund periudha e Qeverisë Revolucionare Popullore, e cila kishte nisur me revolucionin e vitit 1979.
Pas përfundimit të luftimeve, u krijua një administratë e përkohshme, nën autoritetin e Guvernatorit të Përgjithshëm Paul Scoon. Qeveria e re kishte për detyrë të rivendoste institucionet civile dhe të përgatiste vendin për zgjedhje.
Operacioni u konsiderua sukses ushtarak nga administrata amerikane, por ai u shoqërua me humbje njerëzore dhe me debate të vazhdueshme mbi ligjshmërinë e ndërhyrjes.
Viktimat dhe pasojat e pushtimit
Bilanci i operacionit ndryshon sipas burimeve dhe mënyrës se si numërohen viktimat e luftimeve dhe të ditëve të mëvonshme.
Sipas shifrave të cituara gjerësisht, gjatë ndërhyrjes humbën jetën 19 ushtarakë amerikanë dhe rreth 45 ushtarakë grenadianë. U vranë gjithashtu rreth 24 civilë grenadianë. Nga pala kubaneze, u raportuan 24 të vrarë. Numri i të plagosurve ishte më i lartë dhe përfshinte ushtarakë e civilë.
Përtej humbjeve njerëzore, pushtimi la pasoja politike dhe shoqërore që vazhduan për vite. Ndërhyrja ndryshoi drejtimin politik të vendit dhe forcoi ndikimin amerikan në rajon. Nga ana tjetër, ajo u bë objekt kritikash në Kombet e Bashkuara dhe në qarqe të ndryshme ndërkombëtare.
Më 2 nëntor 1983, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara miratoi një rezolutë që e cilësonte ndërhyrjen si shkelje të së drejtës ndërkombëtare dhe të pavarësisë, sovranitetit dhe integritetit territorial të Grenadës. Kjo tregoi se, edhe pse operacioni kishte përfunduar me fitore ushtarake, ligjshmëria dhe arsyetimi i tij mbetën çështje të debatueshme.
Zgjedhjet e vitit 1984 dhe rikthimi i qeverisjes civile
Pas një periudhe tranzicioni politik, Grenada organizoi zgjedhje të përgjithshme më 3 dhjetor 1984. Zgjedhjet u fituan nga Partia Kombëtare e Grenadës, e drejtuar nga Herbert Blaize, i cili u bë kryeministër.
Zgjedhjet shënuan rikthimin e qeverisjes së zgjedhur dhe përfundimin e periudhës së administrimit të përkohshëm pas ndërhyrjes ushtarake.
Megjithatë, jeta politike e Grenadës mbeti e ndikuar nga kujtimi i revolucionit të vitit 1979, vrasja e Maurice Bishopit dhe pushtimi amerikan. Ngjarjet e vitit 1983 vazhduan të ndikojnë në mënyrën se si qytetarët, historianët dhe politikanët e vlerësojnë marrëdhënien e vendit me fuqitë e mëdha.
Në këtë kuptim, zgjedhjet e vitit 1984 përfaqësuan një kthesë të rëndësishme institucionale, por jo zhdukjen e menjëhershme të pasojave politike dhe shoqërore të krizës.
Rëndësia historike e Operacionit “Urgent Fury”
Pushtimi i Grenadës ishte një nga ndërhyrjet më të rëndësishme ushtarake amerikane gjatë presidencës së Ronald Reaganit dhe një ngjarje me ndikim në historinë e Luftës së Ftohtë.
Nga këndvështrimi amerikan, operacioni dëshmoi aftësinë e forcave të armatosura për të vepruar shpejt në një krizë ndërkombëtare dhe për të evakuuar shtetasit e tyre nga një zonë konflikti. Ai u paraqit nga administrata Reagan si një fitore ndaj zgjerimit të ndikimit kubano-sovjetik në Karaibe.
Nga këndvështrimi kritik, ndërhyrja ngriti pyetje të rëndësishme mbi sovranitetin kombëtar, përdorimin e forcës dhe kufijtë e justifikimit humanitar për operacionet ushtarake. Për më tepër, vështirësitë e hasura nga trupat amerikane nxorën në pah mangësi në planifikim, inteligjencë dhe koordinim, duke ndikuar në diskutimet e mëvonshme për reformimin e ushtrisë amerikane.
Përfundim
Pushtimi i Grenadës më 25 tetor 1983 ishte rezultat i një ndërthurjeje të krizës së brendshme politike, rivaliteteve ideologjike të Luftës së Ftohtë dhe shqetësimeve amerikane për sigurinë e shtetasve të saj në Karaibe.
Vrasja e Maurice Bishopit dhe ardhja në pushtet e regjimit ushtarak të Hudson Austin krijuan kushtet për ndërhyrjen e udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara, e cila përfundoi brenda pak ditësh me rrëzimin e qeverisë ushtarake. Zgjedhjet e vitit 1984 shënuan rikthimin e qeverisjes civile, por ngjarjet lanë pas viktima, trauma dhe polemika ndërkombëtare.
Operacioni “Urgent Fury” mbetet një ngjarje historike me dy dimensione të rëndësishme: fitoren ushtarake të një koalicioni të udhëhequr nga SHBA-ja dhe debatin e vazhdueshëm mbi sovranitetin, ndërhyrjen e jashtme dhe të drejtën ndërkombëtare. Historia e tij ndihmon për të kuptuar jo vetëm zhvillimet në Grenadë, por edhe mënyrën se si rivalitetet e Luftës së Ftohtë ndikuan në fatin e shteteve të vogla.