Historia e Neronit dhe Eliogabalit, dy perandorë që sfiduan normat seksuale të Romës, dhe e një shoqërie ku marrëdhëniet mes burrave gjykoheshin më shumë nga statusi dhe pushteti sesa nga gjinia e partnerit.
Në Romën e lashtë, martesa nuk ishte thjesht një çështje ndjenjash. Ajo ishte institucion juridik, marrëveshje familjare dhe mjet për të siguruar trashëgiminë, pasurinë dhe vazhdimësinë e një linje gjaku. Për një burrë të lirë, veçanërisht në shtresat e larta, martesa me një grua ishte pjesë e detyrimeve shoqërore. Megjithatë, kjo nuk do të thoshte se marrëdhëniet intime mes burrave ishin të panjohura, apo se në botën romake nuk mund të ndodhnin ceremoni që imitonin ose pretendonin martesën mes dy meshkujve.
Përkundrazi, burimet antike ruajnë histori për burra që jetonin në marrëdhënie me burra të tjerë, për ceremoni martesore të pazakonta dhe për perandorë që, sipas autorëve të kohës, morën publikisht rolin e bashkëshortit ose të bashkëshortes. Dy emra dalin veçanërisht në këtë histori: Neroni, perandori që sundoi nga viti 54 deri më 68 pas Krishtit, dhe Eliogabali, i cili mbajti pushtetin nga viti 218 deri më 222.
Por për t’i kuptuar këto episode, duhet të largohemi për një çast nga konceptet moderne të martesës dhe identitetit seksual. Romakët nuk e organizonin jetën intime sipas të njëjtave kategori që përdorim sot. Në shoqërinë e tyre, rëndësi të madhe kishin statusi juridik, pozita shoqërore, mosha dhe roli që një burrë zinte në marrëdhënie. Një qytetar mashkull me status të lartë pritej të ruante autoritetin dhe vetëkontrollin; sjellja që konsiderohej nënshtrim ndaj një partneri mashkull mund të interpretohej si cenim i dinjitetit të tij.
Kjo ishte një shoqëri thellësisht hierarkike. Liria seksuale nuk ishte e njëjtë për të gjithë dhe marrëdhëniet që përfshinin skllevër, të liruar ose njerëz me pozitë më të ulët nuk gjykoheshin njësoj si ato mes dy qytetarëve të barabartë. Për këtë arsye, fakti që marrëdhëniet mes burrave ekzistonin nuk do të thotë se martesa mes tyre njihej si institucion i zakonshëm juridik.
Pra, a mund të martoheshin dy burra në Romën e lashtë? Burimet na tregojnë se disa perandorë organizuan ceremoni të përshkruara si martesa me partnerë meshkuj. Por këto raste të jashtëzakonshme nuk dëshmojnë se ligji romak e njihte në përgjithësi martesën mes dy burrave si të barabartë me martesën tradicionale.
Neroni dhe Sporus: një martesë në hijen e pushtetit
Neroni është një nga figurat më të njohura të historisë romake. Sundimi i tij lidhet me luksin e oborrit perandorak, konfliktet me Senatin, ekzekutimet politike dhe zjarrin e madh të Romës të vitit 64. Në jetën e tij private, burimet antike përmendin edhe dy ceremoni martesore me partnerë meshkuj, të cilat shkaktuan habi dhe u përdorën nga autorët e mëvonshëm për të vënë në dyshim karakterin e tij.
Rasti i parë lidhet me Sporusin, një të ri që burimet e përshkruajnë si skllav ose të liruar, të cilin Neroni e bëri eunuk përmes kastrimit. Sipas historianit Suetoni, perandori e trajtoi të riun si bashkëshorte dhe organizoi një ceremoni martesore me elementet tradicionale të dasmës romake, përfshirë pajën dhe vellon e nuses. Sporus u shoqërua në shtëpinë e perandorit në një procesion publik dhe më pas u shfaq me veshje të ngjashme me ato të grave të familjes perandorake.
Në këtë histori ka një hollësi të rëndësishme: Neroni kishte humbur bashkëshorten e tij Poppea Sabina, e cila vdiq në vitin 65. Sipas disa autorëve antikë, Sporus i ngjante Poppeas dhe perandori kërkonte ta paraqiste të riun si një lloj zëvendësimi të saj. Kjo është një nga shpjegimet e transmetuara nga burimet, por motivet e vërteta të Neronit nuk mund të përcaktohen me siguri.
Një interpretim tjetër, i propozuar nga historiani David Woods në një studim të vitit 2009, e sheh këtë marrëdhënie jo si një histori dashurie, por si një akt dhune dhe poshtërimi politik. Sipas kësaj hipoteze, kastrimi dhe paraqitja e Sporusit si grua mund të kenë shërbyer për ta poshtëruar të riun dhe për të neutralizuar një kërcënim të mundshëm ndaj pushtetit perandorak. Ky mbetet një interpretim akademik, jo një fakt i provuar përfundimisht.
Sido që të ketë qenë motivi, Sporus nuk duhet parë thjesht si një figurë në jetën private të perandorit. Ai ishte një person mbi të cilin Neroni ushtronte pushtet të jashtëzakonshëm. Për të riun, ceremonia martesore mund të mos ketë qenë një zgjedhje e lirë. Burimet nuk na japin një dëshmi të drejtpërdrejtë të Sporusit për mënyrën se si e përjetoi këtë marrëdhënie.
Pas vdekjes së Neronit në vitin 68, Sporus u përfshi në zhvillimet e trazuara politike që pasuan. Ai u lidh për një kohë me Nymphidius Sabinusin dhe më pas me Othonin, një nga pretendentët për pushtet gjatë vitit të katër perandorëve. Sipas Suetonit, kur Viteliusi u bë perandor, Sporus rrezikonte të përdorej në një spektakël publik që do të rikrijonte mitin e rrëmbimit të Persefonës. Për të shmangur këtë poshtërim, ai i dha fund jetës. Kështu, historia e tij përfundon në një botë ku trupi i një njeriu mund të shndërrohej në mjet të vullnetit të perandorit dhe të argëtimit publik.
Neroni, bashkëshorti apo bashkëshortja?
Historia e Neronit përmban edhe një episod tjetër. Suetoni shkruan se perandori u martua me një të liruar të quajtur Doryphorus, duke marrë vetë rolin që shoqëria romake ia caktonte zakonisht gruas. Historiani Tacit, nga ana tjetër, përmend një ceremoni me një burrë të quajtur Pitagora, ku Neroni luajti rolin e nuses. Nuk është e sigurt nëse këto rrëfime përshkruajnë të njëjtën marrëdhënie, apo dy episode të ndryshme.
Në të dyja rastet, ajo që autorët antikë theksojnë është përmbysja e roleve gjinore. Për ta, skandali nuk lidhej vetëm me faktin që dy burra kishin një marrëdhënie, por edhe me idenë se një perandor, i cili duhej të mishëronte autoritetin dhe burrërinë romake, merrte një rol të perceptuar si femëror.
Kjo është arsyeja pse këto histori duhen lexuar me kujdes. Suetoni dhe Taciti nuk ishin vëzhgues modernë që dokumentonin jetën private në mënyrë neutrale. Ata shkruanin brenda një kulture politike ku akuzat për sjellje seksuale të papërshtatshme mund të përdoreshin për të diskredituar një sundimtar. Kjo nuk do të thotë se ceremonitë nuk ndodhën, por na kujton se mënyra si janë rrëfyer mund të jetë ndikuar nga armiqësia ndaj Neronit.
Eliogabali: perandori që e quante veten mbretëreshë
Rreth një shekull e gjysmë pas Neronit, një tjetër perandor do të bëhej i njohur për marrëdhëniet e tij me burra dhe për sfidimin e normave gjinore të kohës. Marcus Aurelius Antoninus, i njohur si Eliogabali, erdhi në pushtet në moshë të re dhe sundoi nga viti 218 deri në vrasjen e tij më 222.
Eliogabali vinte nga Emesa, në Siri, dhe ishte prift i kultit të perëndisë Elagabal. Emri me të cilin njihet sot lidhet pikërisht me këtë kult fetar. Ngjitja e tij në fron u mundësua nga mbështetja e familjes së tij dhe e trupave romake në Lindje. Por sundimi i tij u shënua nga konflikte me elitën politike të Romës dhe nga një reputacion skandaloz që burimet antike e përforcuan pas vdekjes së tij.
Një nga autorët kryesorë që shkruan për jetën e tij është Cassius Dio, senator dhe historian romak. Në veprën e tij Historia Romake, ai përshkruan marrëdhëniet e perandorit me dy burra: Hieroklin dhe Aurelius Zoticusin.
Hierokli ishte një karrocier, i cili, sipas Cassius Dios, u bë i preferuari i perandorit. Eliogabali thuhet se e trajtonte si bashkëshort dhe e vendoste veten në rolin e gruas në marrëdhënie. Historiani e paraqet perandorin duke u identifikuar me figurën e një bashkëshorteje, madje duke përdorur për veten një gjuhë që përmbyste rolet tradicionale gjinore.
Këto rrëfime janë veçanërisht interesante sepse tregojnë se në botën romake roli seksual dhe paraqitja gjinore mund të bëheshin pjesë e debatit politik. Për kritikët e Eliogabalit, sjellja e tij ishte shenjë e mungesës së vetëkontrollit dhe e përbuzjes ndaj traditave romake. Por nga pikëpamja historike, mbetet e vështirë të ndahet ajo që ndodhi realisht nga mënyra se si kundërshtarët e tij dëshironin ta kujtonin.
Aurelius Zoticus, atleti nga Smirna
Një tjetër histori lidhet me Aurelius Zoticusin, një atlet me origjinë nga Smirna, qytet në Azinë e Vogël. Sipas rrëfimeve antike, ai mbërriti në oborrin perandorak dhe fitoi një pozitë të veçantë pranë Eliogabalit.
Burimet e përshkruajnë Zoticusin si një të preferuar të perandorit, ndërsa disa rrëfime e lidhin marrëdhënien e tyre me një ceremoni martesore. Në Historia Augusta, një përmbledhje biografish perandorake e shkruar në antikitetin e vonë, paraqitet një histori e ngjashme, ku marrëdhënia e perandorit me Zoticusin merr formën e një martese publike.
Duhet bërë një dallim: Hierokli dhe Zoticusi janë dy persona të ndryshëm në burimet antike. Rrëfimet për ta nuk përbëjnë një histori të vetme, edhe pse në disa përmbledhje moderne episodet janë bashkuar ose ngatërruar.
Ashtu si në rastin e Neronit, nuk mund të vërtetohet se këto ceremoni kishin të njëjtin kuptim që ka martesa në shoqëritë moderne. Ajo që mund të thuhet është se autorët antikë i paraqesin ato si ngjarje të pazakonta, të cilat sfidonin normat e pranuara të oborrit perandorak.
A ishte martesa mes dy burrave e ligjshme në Romë?
Këtu qëndron dallimi më i rëndësishëm mes asaj që ndodhte në praktikë dhe asaj që lejonte ligji.
Në të drejtën romake, martesa e njohur si iustum matrimonium ishte e ndërtuar mbi bashkimin e një burri dhe një gruaje, me kushtet juridike përkatëse. Ajo lidhej me familjen, trashëgiminë dhe statusin e fëmijëve. Martesa mes dy burrave nuk njihej si një institucion juridik i barabartë me këtë formë martesore.
Megjithatë, autorët antikë përmendin ceremoni që imitonin ritualet e martesës: pajën, vellon e nuses, procesionin publik dhe paraqitjen e njërit partner si bashkëshortja e tjetrit. Edhe poetët romakë Juvenali dhe Marciali aludojnë në martesa mes burrave, ndonëse shpesh i përdorin këto episode për satirë dhe tallje.
Kjo tregon se ideja e një bashkimi ceremonial mes dy burrave nuk ishte e paimagjinueshme për romakët. Por nuk kemi prova që një martesë e tillë të kishte të njëjtin status ligjor si martesa tradicionale. Në rastin e perandorëve, pushteti i tyre mundësonte ceremoni publike dhe trajtim të veçantë të partnerëve, pa e ndryshuar domosdoshmërisht të drejtën romake për të gjithë qytetarët.
Në shekullin IV, kur perandoria u kristianizua gjithnjë e më shumë, u shfaqën edhe ndalime ligjore kundër ceremonive martesore mes burrave. Një kushtetutë perandorake e vitit 342, e lidhur me Konstancin II dhe Konstansin, përmban një formulim që zakonisht interpretohet si ndalim i sjelljeve të tilla. Teksti dhe kuptimi i saktë i tij janë diskutuar nga studiuesit, por ai dëshmon se çështja kishte hyrë edhe në fushën e legjislacionit.
Çfarë na tregojnë këto histori?
Rastet e Neronit dhe Eliogabalit nuk provojnë se Roma e lashtë ishte një shoqëri që pranonte përgjithësisht martesën mes dy burrave. Ato tregojnë diçka më të ndërlikuar: marrëdhëniet mes meshkujve ekzistonin, disa prej tyre merrnin forma të qëndrueshme, ndërsa në raste të veçanta organizoheshin ceremoni që imitonin martesën.
Por shoqëria romake nuk e vlerësonte seksualitetin përmes të njëjtave kategori që përdorim sot. Statusi juridik, pozita shoqërore dhe roli që secili partner zinte në marrëdhënie kishin rëndësi të madhe. Një qytetar i lirë dhe me pushtet mund të gëzonte privilegje që nuk i kishte një skllav, një i liruar apo një njeri me pozitë më të ulët. Për këtë arsye, historia e marrëdhënieve mes burrave në Romë nuk mund të reduktohet as në një histori tolerance, as në një histori të njëtrajtshme ndalimesh.
Ka edhe një problem tjetër: pjesa më e madhe e rrëfimeve për perandorët vjen nga autorë që shkruan për ta në një klimë armiqësie politike. Suetoni, Taciti dhe Cassius Dio na japin dëshmi të çmuara, por edhe interpretime që duhen shqyrtuar me kujdes. Historia Augusta, veçanërisht për disa prej biografive të saj, konsiderohet burim problematik për shkak të pasaktësive dhe elementeve të mundshme të sajuara.
Prandaj, pyetjes në titull duhet t’i përgjigjemi me një dallim të qartë: po, në Romën e lashtë ka pasur ceremoni martesore mes burrave, por martesa mes dy burrave nuk njihej përgjithësisht si martesë e vlefshme sipas së drejtës romake.
Historia e Neronit dhe Eliogabalit nuk është thjesht një kuriozitet për jetën private të perandorëve. Ajo na tregon se edhe në një shoqëri të lashtë, ku familja dhe trashëgimia përcaktonin rendin shoqëror, jeta intime mund të merrte forma që sfidonin normat e kohës. Dhe na kujton se mënyra si i gjykojmë këto histori sot duhet të nisë nga burimet, jo nga dëshira për t’i kthyer romakët në kopje të shoqërisë moderne.
Mbeshtetur nga një shkrim i Fokus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi