Përgatiti: Leonard Veizi
Në orët e para të 28 shtatorit 1994, Deti Baltik u kthye në një varr gjigant. Trageti estonez Estonia, që lundronte nga Talini drejt Stokholmit, u mbyt në ujërat e ftohta të veriut të Europës. Nga 989 njerëzit që ndodheshin në bord, 852 humbën jetën. Vetëm 137 arritën të mbijetonin. Ishte një nga katastrofat më të rënda detare të kohës së paqes në historinë europiane.
Një udhëtim që nuk përfundoi kurrë
Mbrëmjen e 27 shtatorit, Estonia ishte nisur nga Talini, kryeqyteti i Estonisë, drejt Stokholmit. Në bord kishte udhëtarë, familje, punonjës dhe njerëz që po udhëtonin mes dy brigjeve të Baltikut. Për shumë prej tyre, bëhej fjalë për një udhëtim të zakonshëm, në një linjë të frekuentuar detare.
Por deti ishte i trazuar. Era frynte me shpejtësi të madhe dhe dallgët arrinin rreth katër metra. Pak pas mesnatës, situata në anije nisi të përkeqësohej. Në orën 01:22 u dha sinjali i parë i njohur i alarmit, ndërsa në bord u aktivizua alarmi për braktisjen e anijes.
Minutat që pasuan qenë vendimtare. Në errësirë, mes dallgëve dhe temperaturave të ulëta, pasagjerët u përpoqën të kuptonin çfarë po ndodhte. Anija po humbiste qëndrueshmërinë. Koha për të dalë në kuvertë, për të gjetur një jelek shpëtimi apo për të arritur te një varkë shpëtimi ishte tepër e shkurtër.
Rreth orës 01:50, trageti u zhduk nga ekranet e radarëve të anijeve të tjera në zonë. Estonia ishte fundosur.
Një katastrofë në ujëra të akullta
Vendndodhja e mbytjes ishte pranë ishullit finlandez Utö, në pjesën veriore të Detit Baltik. Përpjekjet e shpëtimit u zhvilluan në kushte të vështira, ndërsa të mbijetuarit luftonin jo vetëm me dallgët, por edhe me të ftohtin. Shumë prej atyre që arritën të dilnin nga anija nuk mundën t’u mbijetonin temperaturave të ujit.
Nga 989 personat në bord, 137 u shpëtuan. U gjetën trupat e 95 viktimave; 757 njerëz mbetën të zhdukur në det. Shumica e të vdekurve ishin shtetas suedezë dhe estonezë.
Përmasat e tragjedisë tronditën Estoninë, Suedinë dhe gjithë rajonin nordik. Për familjet e viktimave, mbytja e tragetit nuk ishte thjesht një lajm i kobshëm, por një humbje që la pas një boshllëk të pakthyeshëm.
Çfarë e fundosi Estonia-n?
Pas katastrofës, Estonia, Finlanda dhe Suedia ngritën një komision të përbashkët hetimor. Raporti përfundimtar, i publikuar në dhjetor 1997, arriti në përfundimin se dështimi i sistemit të mbylljes së pjesës së përparme të anijes kishte lejuar depërtimin e ujit në kuvertën e automjeteve. Në kushtet e detit të trazuar, kjo shkaktoi humbjen e qëndrueshmërisë dhe fundosjen.
Vite më vonë, një dokumentar i publikuar në vitin 2020 solli pamje të reja të mbytjes, ku dukej një dëmtim në anën e djathtë të trupit të anijes. Zbulimi nxiti hetime të mëtejshme dhe riktheu pyetjet për rrethanat e katastrofës.
Vlerësimi i përbashkët i autoriteteve të Estonisë, Finlandës dhe Suedisë, i përfunduar në vitin 2025, arriti në përfundimin se dëmtimi i vërejtur ishte shkaktuar nga kontakti me shtratin e detit dhe nuk kishte prova për përplasje me një anije tjetër apo për shpërthim. Raporti nuk gjeti arsye për të ndryshuar shpjegimin zyrtar të fundosjes.
Një varr në fund të Baltikut
Mbytja e Estonia-s mbetet një nga tragjeditë më të rënda detare të Europës në kohë paqeje. Ajo la pas 852 të vdekur, qindra familje të goditura nga humbja dhe pyetje që vazhduan të shoqëronin hetimet për dekada.
Anija shtrihet në fund të Detit Baltik, në një thellësi prej rreth 70–85 metrash. Në vitin 1995, Estonia, Finlanda dhe Suedia nënshkruan një marrëveshje që e trajton vendin e mbytjes si një varr detar dhe kufizon ndërhyrjet në të.
Në kalendar, 28 shtatori është një datë. Për ata që humbën njerëzit e tyre në atë udhëtim, është nata kur një traget u nis drejt Stokholmit, por nuk mbërriti kurrë.