Përgatiti: Leonard Veizi
Historia e Europës mesjetare është e mbushur me raste kur një ngjarje ushtarake, fillimisht e vogël në përmasa, merr përmasa të jashtëzakonshme në kujtesën kolektive. Një prej shembujve më të bukur është Beteja e Roncesvalles, e cila nga një pritë e ushtrisë franke në vitin 778 u shndërrua, disa shekuj më vonë, në një prej themeleve të letërsisë epike franceze: “Kënga e Rolandit” apo siç njihet në orgjinal: La Chanson de Roland.
Në këtë histori përplasen tri shtresa: ngjarja historike, kujtesa mesjetare dhe legjenda epike. Pikërisht dallimi ndërmjet tyre është i rëndësishëm edhe kur shqyrtohen pasazhet e poemës që lidhen me emra vendesh dhe vise të Ballkanit, përfshirë Shqipërinë.
Karli i Madh dhe ngritja e fuqisë franke
Në fundin e shekullit VIII, mbretëria e frankëve ishte shndërruar në një prej fuqive kryesore të Europës Perëndimore. Karli i Madh, i njohur si Charlemagne, vijoi politikën e zgjerimit të paraardhësve të tij dhe ndërtoi një hapësirë të gjerë politike që shtrihej nga Europa Qendrore deri në kufijtë e gadishullit Iberik.
Duhet bërë një saktësim kronologjik: Karli i Madh u bë mbret i frankëve në vitin 768, së bashku me vëllain e tij Karlomanin; pas vdekjes së Karlomanit në vitin 771, ai mbeti sundimtari i vetëm i mbretërisë franke. Më vonë, në vitin 800, do të kurorëzohej perandor në Romë. Në këtë botë politike e ushtarake shfaqet edhe Rolandi, ose Hruodland/Hruotland në burimet e hershme. Ai nuk njihet fillimisht si heroi romantik i poemës, por si një funksionar dhe komandant frank. Burimi kryesor bashkëkohës që përmend vdekjen e tij është Vita Karoli Magni e Einhardit, ku ai paraqitet si prefekt i Markës së Bretonisë.
Viti 778 dhe katastrofa e Roncesvalles
Në vitin 778, Karli i Madh ndërmori një fushatë përtej Pirenejve, në gadishullin Iberik. Fushata nuk pati suksesin që pritej dhe ushtria franke u tërhoq drejt Francës.
Në kthim ndodhi ajo që do të mbetej në kujtesën europiane si Beteja e Roncesvalles. Në një kalim malor të Pirenejve, praparojë e ushtrisë franke u zu në befasi. Burimet e hershme e lidhin sulmin me baskët, të cilët njihnin shumë mirë terrenin malor. Në përleshje humbën jetën disa prej njerëzve të rëndësishëm të ushtrisë franke, ndër ta edhe Rolandi. Pra, historia e vërtetë është shumë më e thjeshtë dhe, në njëfarë mënyre, më tragjike sesa ajo që do të tregonte më vonë poema.
Nuk kemi një betejë madhështore ndërmjet një ushtrie të krishterë frankësh dhe një ushtrie të madhe myslimane. Kemi një pritë malore, ku një forcë lokale goditi praparojën e ushtrisë së Karlit të Madh dhe më pas u tërhoq. Burimi i Einhardit përmend se sulmuesit shkatërruan praparojën dhe plaçkitën pajisjet para se të zhdukeshin në terrenin malor. Por pikërisht këtu historia merr një kthesë të jashtëzakonshme. Një humbje ushtarake që u shndërrua në fitore kulturore
Nga pikëpamja ushtarake, Roncesvalles ishte një humbje. Por nga perspektiva e historisë së kulturës europiane, kjo humbje do të prodhonte një fitore të jashtëzakonshme.
Rreth tre shekuj më vonë, në fundin e shekullit XI ose fillimin e shekullit XII, ngjarja u shndërrua në poemën epike “Kënga e Rolandit”. Vepra konsiderohet kryevepra më e hershme e mbijetuar e letërsisë franceze dhe një prej shembujve themelorë të chansons de geste, këngëve mesjetare që kremtonin bëmat e heronjve dhe luftëtarëve.
Kjo na tregon diçka shumë të rëndësishme për mënyrën se si funksiononte kujtesa në Mesjetë: ngjarja historike nuk përsëritej thjesht; ajo riformësohej.
Një pritë e vitit 778 u shndërrua në një konflikt madhështor ndërmjet krishterimit dhe botës myslimane. Rolandi, i cili në burimet historike është një komandant frank, u shndërrua në nipin e Karlit të Madh dhe në një prej kalorësve më të mëdhenj të Europës. Baskët e historisë u zëvendësuan në poemë nga saraçenët. Kështu, “Kënga e Rolandit” nuk duhet lexuar si një kronikë e saktë e vitit 778, por si një vepër ku historia e vjetër është përpunuar nga imagjinata, politika, feja dhe idealet kalorësiake të kohës kur poema u krijua. Dhe kjo është pikërisht ajo që e bën veprën kaq interesante.
Rolandi i historisë dhe Rolandi i legjendës
Në poemë, Rolandi bëhet simbol i besnikërisë, trimërisë dhe sakrificës.
Ai komandon praparojën e ushtrisë së Karlit të Madh. Kur sulmohet nga forcat kundërshtare në grykat e Roncesvalles, shoku i tij Olivier i kërkon të bjerë në bririn e luftës, olifantin, për të thirrur në ndihmë perandorin. Rolandi refuzon.
Ai nuk dëshiron të japë përshtypjen se po kërkon ndihmë nga frika. Por kur e kupton se beteja është humbur dhe shokët e tij po vdesin, ai më në fund i bie bririt. Është tepër vonë. Ushtria e Karlit të Madh arrin vetëm pasi katastrofa ka ndodhur. Ky episod është një prej simboleve më të fuqishme të poemës: trimëria dhe krenaria mund të jenë njëkohësisht virtyt dhe dobësi.
Në këtë mënyrë, poema nuk është vetëm një tregim lufte. Ajo trajton besnikërinë ndaj sovranit, nderin, tradhtinë, fenë, sakrificën dhe marrëdhënien ndërmjet individit dhe atdheut.
Nga historia te legjenda
Distanca kohore prej rreth tre shekujsh ndërmjet ngjarjes dhe poemës është thelbësore.
Në kohën kur u shkrua Kënga e Rolandit, Europa Perëndimore ishte një botë krejt tjetër. Ishin zhvilluar kryqëzatat dhe ideja e luftës ndërmjet krishterimit dhe “të pafeve” kishte marrë një rëndësi të jashtëzakonshme. Prandaj një ngjarje e vjetër e kohës së Karlit të Madh mund të ripërfytyrohej si një luftë e shenjtë.