Përgatiti: Leonard Veizi
Më 31 tetor 1661, në Edrene, u mbyll jeta e Mehmet Pashë Qyprilliut, shqiptarit që mori drejtimin e një perandorie në krizë dhe u përpoq t’i kthente asaj autoritetin e humbur. I lindur rreth vitit 1575 në Roshnik të Beratit, ai u bë themeluesi i dinastisë së njohur shqiptare të Qyprillinjve, e cila gjatë gjysmës së dytë të shekullit XVII do t’i jepte Perandorisë Osmane disa nga vezirët e mëdhenj dhe burrat më të fuqishëm të shtetit. Ngjitja e tij nga shërbimet e oborrit në postin më të lartë të administratës perandorake ishte një histori ambicieje, disipline dhe pushteti, por edhe një kapitull i rëndësishëm i pranisë shqiptare në historinë politike të kohës.
Nga Roshniku në oborrin e sulltanit
Mehmet Qyprilliu, i njohur në historiografinë shqiptare edhe si Mehmet Pashë Rojniku, lindi në fshatin Roshnik të Beratit, në një periudhë kur trojet shqiptare ndodheshin nën sundimin osman. Për vitin e lindjes jepen zakonisht data të përafërta, rreth vitit 1575, ndërsa disa studime e vendosin atë disa vite më vonë. Edhe hollësitë e jetës së tij të hershme mbeten pjesërisht të paqarta, pasi një pjesë e rrëfimeve për të u shkruan shumë kohë pas vdekjes së tij.
Qyprilliu u dërgua në Stamboll për t’u përgatitur në shërbim të administratës perandorake. Si shumë të rinj të përfshirë në sistemin osman të rekrutimit dhe formimit të shërbëtorëve të oborrit, ai kaloi nëpër struktura të ndryshme të pallatit, ku disiplina, besnikëria dhe aftësia për të përballuar konkurrencën përcaktonin rrugën drejt karrierës.
Në fillim shërbeu në kuzhinat perandorake dhe më pas mori detyra të tjera brenda administratës së pallatit. Karriera e tij nuk ishte një ngjitje e pandërprerë. Për shkak të konflikteve dhe rivaliteteve të brendshme, ai u largua nga disa pozicione dhe shërbeu në provinca të ndryshme të Perandorisë Osmane.
Gjatë kësaj periudhe qëndroi edhe në qytetin e Köprüsë, në Anadoll, prej nga lidhet emri me të cilin do të njihej familja e tij: Köprülü, i përshtatur në shqip si Qyprilliu. Pra, emri i dinastisë nuk rrjedh nga Roshniku, por nga vendbanimi në Anadoll me të cilin Mehmeti u lidh gjatë karrierës së vet.
Me kalimin e viteve, ai fitoi përvojë në administrimin e territoreve, në çështjet ushtarake dhe në menaxhimin e konflikteve lokale. U emërua në poste të ndryshme provinciale dhe arriti gradën e pashait. Këto shërbime i dhanë njohuri për dobësitë e administratës osmane dhe për mekanizmat e pushtetit që vepronin në Stamboll.
Viti 1656: kur një perandori kërkoi shpëtim
Në mesin e shekullit XVII, Perandoria Osmane po kalonte një nga periudhat e saj më të trazuara. Ndërrimet e shpeshta të vezirëve të mëdhenj, konfliktet në oborr, korrupsioni, rivalitetet mes grupeve ushtarake dhe vështirësitë në luftërat e jashtme kishin dobësuar autoritetin qendror.
Në krye të shtetit qëndronte sulltan Mehmeti IV, i cili kishte ardhur në fron në moshë të vogël. Në administrimin e pushtetit ndikim të madh kishte edhe nëna e tij, Turhan Sulltana. Në këto rrethana, oborri kishte nevojë për një drejtues që të mund të merrte vendime të vështira dhe të vendoste kontroll mbi aparatin shtetëror.
Më 15 shtator 1656, Mehmet Qyprilliu u emërua vezir i madh, posti më i lartë administrativ i Perandorisë Osmane pas sulltanit. Ai ishte tashmë në moshë të thyer, mbi tetëdhjetë vjeç sipas datimit të zakonshëm të lindjes. Por pikërisht në këtë fazë të jetës iu besua detyra që do ta fuste përfundimisht në histori.
Qyprilliu nuk e pranoi postin pa kushte. Ai kërkoi që vendimet dhe propozimet e tij të mos pengoheshin nga ndërhyrjet e oborrit dhe që emërimet administrative të mos diktoheshin nga rivalët politikë. Në thelb, kërkonte hapësirë të mjaftueshme për të ushtruar pushtetin dhe për të zbatuar programin e tij.
Kjo marrëveshje i dha mundësi të vepronte me autoritet të gjerë. Në vend të një veziri që varej çdo ditë nga ekuilibrat e brishtë të pallatit, sulltani po i besonte një administratori që synonte të rivendoste disiplinën dhe vazhdimësinë e qeverisjes.
Dora e fortë e Qyprilliut
Me marrjen e detyrës, Mehmet Qyprilliu ndërmori masa të ashpra kundër kundërshtarëve politikë, zyrtarëve të korruptuar dhe grupeve që sfidonin autoritetin qendror. Ai goditi rrjetet e interesave që kishin depërtuar në administratë dhe kërkoi të rivendoste kontrollin mbi strukturat ushtarake e financiare.
Metodat e tij nuk ishin të buta. Ekzekutimet, ndëshkimet dhe largimet nga detyra u përdorën si mjete për të shuar kundërshtimin. Prandaj, portreti historik i Qyprilliut nuk është vetëm ai i reformatorit që riktheu rendin, por edhe i një sundimtari që e ndërtoi autoritetin përmes forcës. Studiuesit kanë vënë në dukje se suksesi i tij politik ishte i lidhur ngushtë me këto metoda të dhunshme.
Ai u përball me trazira brenda kryeqytetit dhe me grupe fetare e politike që sfidonin autoritetet. Duke neutralizuar kundërshtarët dhe duke forcuar kontrollin mbi administratën, arriti të krijonte një qendër vendimmarrjeje më të qëndrueshme.
Në ushtri kërkoi të rikthente disiplinën dhe të kufizonte ndërhyrjet e interesave personale në drejtimin e fushatave. Në administratë, synoi të siguronte zbatimin e urdhrave dhe të forconte autoritetin e shtetit në provinca. Nuk bëhej fjalë për modernizim në kuptimin e sotëm të fjalës, por për një përpjekje të vendosur për ta bërë aparatin perandorak më të aftë të mblidhte të ardhura, të ruante rendin dhe të zhvillonte luftërat.
Luftërat dhe rikthimi i autoritetit osman
Qeverisja e Mehmet Qyprilliut u zhvillua në një periudhë përplasjesh të shumta ushtarake. Perandoria Osmane duhej të mbronte pozitat e saj në Evropën Juglindore dhe në hapësirën e Detit të Zi, ndërsa lufta me Venedikun për Kretën vazhdonte të rëndonte mbi burimet ushtarake dhe financiare.
Qyprilliu mbështeti operacionet kundër kundërshtarëve të Perandorisë dhe kërkoi të forconte aftësinë e saj për të vepruar në disa fronte. Në veri, interesat osmane përplaseshin me kozakët dhe me fuqitë e tjera të rajonit; në perëndim, Venediku mbetej një kundërshtar i rëndësishëm në Mesdhe.
Megjithatë, duhet bërë dallimi mes politikës së përgjithshme ushtarake të Perandorisë Osmane dhe fitoreve që u arritën gjatë qeverisjes së vetë Qyprilliut. Jo çdo zgjerim territorial apo sukses në fushëbetejë mund t’i atribuohet drejtpërdrejt atij. Kontributi i tij kryesor ishte forcimi i mekanizmit shtetëror që mundësonte zhvillimin e këtyre fushatave.
Gjatë pesë viteve të tij në krye të qeverisë, autoriteti qendror u konsolidua dhe administrata u bë më e aftë të përballonte krizat. Qyprilliu nuk e krijoi një perandori të re; ai ndihmoi në rimëkëmbjen e një perandorie të madhe, e cila po vuante nga problemet e brendshme dhe nga presioni i kundërshtarëve të saj.
Dinastia shqiptare e Qyprillinjve
Trashëgimia më e qëndrueshme e Mehmet Qyprilliut nuk ishte vetëm ajo e reformave administrative apo e fushatave ushtarake. Ai krijoi kushtet që familja e tij të bëhej një nga dinastitë më të fuqishme të drejtimit politik osman në gjysmën e dytë të shekullit XVII.
Në këtë histori, një rol të veçantë pati i biri, Fazıl Ahmet Pasha, i cili e pasoi në postin e vezirit të madh në vitin 1661. Ai do të qëndronte në detyrë deri më 1676, duke vijuar politikën e forcimit të shtetit dhe duke drejtuar fushata të rëndësishme ushtarake.
Më pas, në poste të larta u ngjitën edhe anëtarë të tjerë të familjes, mes tyre Fazıl Mustafa Pasha dhe Amxhazade Husein Pasha. Për disa dekada, Qyprillinjve iu besuan detyra që zakonisht vareshin nga vullneti i sulltanit dhe nga ekuilibrat e ndërlikuar të oborrit. Kjo vazhdimësi ishte e pazakontë për një sistem ku vezirët mund të ngriheshin e të rrëzoheshin brenda një kohe të shkurtër.
Për shqiptarët, historia e kësaj familjeje përbën një kapitull të rëndësishëm të pranisë së tyre në administratën e Perandorisë Osmane. Por duhet kuptuar edhe konteksti: Qyprillinjve nuk u përkisnin institucionet e një shteti shqiptar, sepse një shtet i tillë nuk ekzistonte në atë kohë. Ata ishin pjesë e elitës drejtuese osmane, ndërsa origjina e tyre shqiptare përbën një element të biografisë dhe të kujtesës historike të familjes.
Vdekja në Edrene dhe fundi i një epoke
Në vitin 1661, Mehmet Qyprilliu ishte plakur dhe shëndeti i tij ishte dobësuar. Duke e ndier se nuk do të mund ta vazhdonte gjatë drejtimin e shtetit, ai i sugjeroi sulltanit që në krye të qeverisë të vinte i biri, Fazıl Ahmet Pasha. Sulltan Mehmeti IV e pranoi këtë zgjidhje, duke siguruar vazhdimësinë e drejtimit politik.
Më 31 tetor 1661, Mehmet Pashë Qyprilliu vdiq në Edrene, qytetin ku ndodhej oborri osman në atë periudhë. Sipas burimeve historike, ai ishte rreth 85–86 vjeç, në varësi të vitit të lindjes që merret si pikënisje.
U varros në Stamboll, në kompleksin monumental që kishte ngritur pranë Çemberlitashit, duke lënë pas një trashëgimi të lidhur ngushtë me emrin e familjes së tij.
Me vdekjen e tij përfundoi jeta e një shqiptari të lindur në Roshnik, i cili kishte arritur majën e pushtetit në një nga perandoritë më të mëdha të kohës. Por sistemi politik që ai ndihmoi të ndërtonte vazhdoi të funksiononte nën drejtimin e të birit dhe të pasardhësve të tjerë të familjes.
Një emër që kapërceu kufijtë e vendlindjes
Historia e Mehmet Pashë Qyprilliut është historia e një njeriu që doli nga një fshat i Beratit dhe u bë një nga figurat më të rëndësishme të administratës osmane. Jeta e tij tregon se si aftësia për të përballuar rivalitetet e oborrit, përvoja provinciale dhe vendosmëria politike mund të çonin drejt majës së pushtetit.
Ai e forcoi autoritetin e shtetit, rivendosi disiplinën në administratë dhe la pas një familje që do të luante rol të rëndësishëm në politikën osmane për dekada. Por qeverisja e tij u mbështet edhe në dhunë dhe në shtypjen e kundërshtarëve, elemente që nuk duhen lënë jashtë vlerësimit historik.
Roshniku i Beratit mbetet pika e nisjes së kësaj biografie. Nga ai fshat, Mehmet Qyprilliu u ngjit në një botë ku vendoseshin fatet e ushtrive, të provincave dhe të popujve. Emri i tij hyri në historinë e Perandorisë Osmane, ndërsa origjina shqiptare e lidh përgjithmonë me historinë e vendit ku lindi.
Në fund, madhështia e një figure historike nuk matet vetëm me pushtetin që arriti të grumbullonte, por edhe me mënyrën se si e ushtroi atë dhe me gjurmët që la pas. Mehmet Pashë Qyprilliu la një shtet më të disiplinuar dhe një dinasti të fuqishme, por edhe një shembull të qartë se sa shpesh, në historinë e perandorive, rendi është vendosur me një çmim të rëndë njerëzor.