Përgatiti: Leonard Veizi
Për më shumë se 3.200 vjet, Ramsesi II ka jetuar në kujtesën e njerëzimit si një prej faraonëve më të fuqishëm të Egjiptit të lashtë. Emri i tij është gdhendur në tempuj monumentalë, statuja gjigante dhe mbishkrime që dëshmojnë ambicien e një sundimtari që kërkoi ta bënte të pavdekshëm pushtetin e vet. Por çfarë fytyre fshihej pas gjithë kësaj madhështie? Si dukej njeriu që sundoi Egjiptin për 67 vjet, që ndërtoi monumente kolosale dhe që vdiq, sipas vlerësimeve historike, rreth moshës 90-vjeçare?
Sot, falë arkeologjisë, antropologjisë fizike dhe teknikave moderne të rindërtimit digjital, shkencëtarët kanë arritur t’i japin një përgjigje më konkrete kësaj pyetjeje. Pas më shumë se tre mijëvjeçarësh, fytyra e Ramsesit II është rindërtuar në tri dimensione, duke na afruar jo vetëm me pamjen e tij në rini, por edhe me atë që kishte në pleqëri.
Ramsesi II, i njohur edhe si Ramsesi i Madh, sundoi nga viti 1279 deri në vitin 1213 para Krishtit. Ai ishte faraoni i dinastisë së XIX-të dhe një nga figurat më të rëndësishme të historisë egjiptiane. Mbretërimi i tij u shënua nga fushata ushtarake, marrëdhënie diplomatike, ndërtime monumentale dhe një propagandë mbretërore që e paraqiste si sundimtar të pathyeshëm.
Emri i tij lidhet edhe me rrëfimin biblik të Eksodit dhe faraonin që refuzoi të lironte hebrenjtë nga Egjipti. Megjithatë, identifikimi i Ramsesit II me faraonin e këtij rrëfimi mbetet i debatueshëm dhe nuk është vërtetuar nga dokumentet historike.
Mumja e tij u zbulua në vitin 1881, në një depozitë mbretërore pranë Deir el-Bahrit, në Tebë. Pas një periudhe studimesh dhe konservimi, sot ajo ruhet në Muzeun Kombëtar të Qytetërimit Egjiptian në Kajro.
Fytyra që doli nga mumja
Rindërtimi i pamjes së faraonit u realizua nga specialistë të Face Lab në Universitetin Xhon Murs të Liverpulit, nën drejtimin e antropologes dhe ekspertes së rindërtimit facial Kerolajn Uilkinson, në bashkëpunim me studiues egjiptianë, mes tyre Sahar Salim, specialiste e radiologjisë dhe studimit të mumieve.
Puna nisi me ekzaminimin e mumjes përmes tomografisë së kompjuterizuar, ose skanimit CT. Kjo teknikë lejoi studimin e strukturës së kafkës dhe të mbetjeve njerëzore pa ndërhyrë fizikisht mbi mumjen. Përmes përpunimit digjital u izoluan elementet skeletore nga materialet e përdorura gjatë balsamimit.
Më pas, specialistët rindërtuan gradualisht fytyrën. Fillimisht u analizua forma e kafkës, pastaj u modeluan muskujt e fytyrës, shtresa dhjamore dhe indet e buta. Në fund u shtuan detajet e lëkurës dhe tiparet individuale, duke u mbështetur në të dhënat antropologjike dhe në përfaqësimet e lashta të faraonit.
Një prej karakteristikave më të dallueshme ishte struktura e hundës, me bazë të gjerë dhe formë të veçantë kockore. Studiuesit përdorën gjithashtu të dhëna historike dhe ikonografike për të plotësuar pamjen e tij. Rezultati ishte një portret tredimensional që e paraqiste Ramsesin II në moshën rreth 45-vjeçare dhe në pleqëri.
Kështu, pas imazheve të idealizuara të sundimtarit, të krijuara nga artistët e oborreve mbretërore, shfaqej një fytyrë njerëzore, me tipare të përcaktuara nga vetë struktura biologjike.
Edhe portreti i faraonit kishte kaluar nëpër duart e artistëve
Por zbulimet nuk përfunduan me rindërtimin e fytyrës. Një tjetër studim shkencor, i mbështetur në analizat me rreze X, zbuloi se edhe paraqitjet e Ramsesit II në artin egjiptian nuk ishin gjithmonë aq të pandryshueshme sa mendohej.
Në Ramesseum, tempullin monumental mortor të faraonit në Tebë, studiuesit analizuan një portret të tij të pikturuar rreth tre mijë vjet më parë. Për këtë qëllim u përdorën pajisje portative të fluoreshencës me rreze X, të cilat mundësojnë studimin e pigmenteve dhe shtresave të fshehura nën sipërfaqen e pikturës, pa e dëmtuar atë.
Rezultatet zbuluan gjurmë të një versioni më të hershëm të portretit. Gjatë punës, artistët kishin ndryshuar disa elemente të paraqitjes së faraonit: shamia mbretërore kishte qenë më e shkurtër, skeptri kishte një formë tjetër, gjerdani kishte përmasa të ndryshme dhe pozicioni i njërit krah ishte korrigjuar.
Pra, edhe një vepër e artit egjiptian, e realizuar për të përjetësuar madhështinë e sundimtarit, kishte kaluar nëpër një proces krijues me ndryshime dhe retushime. Kjo tregon se piktorët e lashtë nuk punonin thjesht duke zbatuar një model të pandryshueshëm, por diskutonin, korrigjonin dhe përpunonin veprat e tyre.
Sipas studiuesve, në realizimin e këtyre pikturave mund të kenë bashkëpunuar mjeshtra dhe ndihmës, ku të parët përcaktonin kompozimin dhe të dytët zbatonin pjesë të punës. Rrezet X kanë bërë të mundur zbulimin e vendimeve artistike që për mijëra vjet kishin mbetur të fshehura nën shtresat e bojës.
Nga monumenti te njeriu
Në Egjiptin e lashtë, varret dhe tempujt e dekoruar me piktura e skulptura ishin shprehje e statusit, pushtetit dhe besimit te jeta pas vdekjes. Në nekropolin e Tebës, pranë Luksorit të sotëm, artistët krijonin vepra që duhej t’i rezistonin kohës dhe të ruanin kujtimin e të vdekurve. Por teknologjia moderne po tregon se edhe këto krijime monumentale kishin historinë e tyre të brendshme: skica të ndryshuara, gabime të korrigjuara dhe vendime të marra gjatë procesit të punës.
Në rastin e Ramsesit II, dy rrugë të ndryshme kërkimi shkencor po na afrojnë me të njëjtën figurë. Rindërtimi facial përpiqet të zbulojë njeriun pas mumjes, ndërsa analizat e pikturave zbulojnë mënyrën se si artistët e kohës së tij e përfytyronin dhe e paraqisnin atë.
Dhe këtu qëndron një prej kurioziteteve më interesante të historisë: faraoni që ndërtoi monumente për të sfiduar harresën, që u paraqit në mijëra imazhe si sundimtar hyjnor dhe që kërkoi ta përjetësonte emrin e vet, sot po zbulohet përmes mjeteve të shkencës moderne.
Pas më shumë se 3.200 vjetësh, Ramsesi II nuk është më vetëm emri i gdhendur në gurë, as silueta e një statuje gjigante. Ai po merr sërish tiparet e një njeriu prej mishi dhe gjaku. Dhe kjo është ndoshta mënyra më e veçantë për t’i dhënë jetë një figure të lashtë: jo duke e kthyer në legjendë, por duke u përpjekur të zbulojmë se si ka qenë në të vërtetë.
