Në vitin 1938, në një nga vendet më madhështore të qytetërimit të lashtë persian, arkeologët zbuluan një dëshmi të rrallë të fuqisë dhe pasurisë së Perandorisë Akamenide: pllaka të gdhendura prej ari dhe argjendi që i përkisnin varrit të Darit të Madh, një prej mbretërve më të mëdhenj të Persisë së lashtë.
Zbulimi u bë në kompleksin arkeologjik të Naqsh-e Rustam, pranë Persepolit, në Iranin e sotëm – një nekropol mbretëror i gdhendur në shkëmb, ku prehen disa nga sundimtarët më të rëndësishëm të dinastisë Akamenide.
Varri i Darit I, i njohur si Dari i Madh (rreth 550–486 p.e.s.), është një nga katër varret mbretërore të Naqsh-e Rustamit. Fasada e tij madhështore është gdhendur në një faqe shkëmbi dhjetëra metra mbi tokë dhe paraqet mbretin përpara një altari zjarri, i rrethuar nga përfaqësues të popujve të shumtë që përbënin perandorinë e tij.
Dari i Madh ishte një nga figurat më të rëndësishme të botës antike. Gjatë sundimit të tij, Perandoria Akamenide u shtri nga lugina e Indusit deri në brigjet e Egjeut dhe nga Azia Qendrore deri në Egjipt. Ai krijoi një administratë të organizuar, ndau perandorinë në provinca të quajtura satrapi, ndërtoi rrugë të mëdha komunikimi dhe e bëri Persepolisin një nga qendrat më madhështore të kohës.
Pllakat e zbuluara në vitin 1938 përmbanin mbishkrime në gjuhët e lashta të perandorisë dhe kishin një rëndësi të jashtëzakonshme historike. Ato ishin dëshmi e drejtpërdrejtë e mënyrës se si mbretërit persianë dokumentonin pushtetin, territorin dhe legjitimitetin e tyre.
Një nga aspektet më intriguese të këtij zbulimi ishte fakti se këto objekte kishin shpëtuar nga plaçkitja e madhe që ndodhi pas pushtimit të Perandorisë Persiane nga Aleksandri i Madh në shekullin IV p.e.s.
Në vitin 330 p.e.s., Aleksandri pushtoi Persepolisin, kryeqytetin ceremonial të Akamenidëve. Qyteti, i cili për shekuj kishte simbolizuar madhështinë persiane, u plaçkit nga ushtria maqedonase. Pallatet mbretërore u grabitën dhe shumë thesare ari e argjendi u morën si plaçkë lufte. Sipas burimeve antike, pasuria e grabitur nga Persepolisi ishte aq e madhe sa kërkoi mijëra kafshë transporti për t’u larguar.
Mbetet një nga episodet më të debatueshme të historisë së Aleksandrit fakti nëse djegia e Persepolisit ishte një akt hakmarrjeje ndaj pushtimit persian të Greqisë një shekull më parë apo një vendim politik për të simbolizuar fundin e Perandorisë Akamenide.
Megjithatë, disa objekte të fshehura ose të ruajtura në zona të paarritshme i shpëtuan shkatërrimit. Pllakat e Darit ishin një prej tyre. Ato ishin si një mesazh i ardhur nga një botë e zhdukur – një zë i mbretit që kishte sunduar një nga perandoritë më të mëdha të kohës.
Zbulimi i vitit 1938 u krye gjatë ekspeditave arkeologjike të organizuara nga Instituti Oriental i Universitetit të Çikagos, i cili në atë periudhë punonte në zonën e Persepolit. Gërmimet zbuluan jo vetëm objekte të çmuara, por edhe dokumente që ndihmuan studiuesit të kuptonin më mirë administrimin, fenë, artin dhe jetën e përditshme të Perandorisë Akamenide.
Naqsh-e Rustam mbetet sot një nga vendet më të rëndësishme arkeologjike të Iranit. Përveç varrit të Darit të Madh, aty ndodhen edhe varret e mbretërve të tjerë akamenidë, përfshirë Kserksin I, pasardhësin e tij që udhëhoqi fushatat kundër Greqisë.
Pllakat prej ari dhe argjendi të zbuluara në vitin 1938 nuk janë thjesht objekte të çmuara. Ato janë fragmente të një epoke kur një mbret mund të sundonte mbi miliona njerëz dhe një qytet si Persepolisi mund të ishte zemra ceremoniale e një perandorie që shtrihej në tri kontinente.
Mbi dy mijë vjet pas rënies së Persepolit, thesaret e Darit të Madh vazhdojnë të tregojnë historinë e një qytetërimi që u përplas me ushtrinë e Aleksandrit, por nuk u zhduk kurrë plotësisht. Ato mbetën të fshehura në gur, ar dhe argjend – si kujtime të heshtura të një bote të humbur.