Përgatiti: Leonard Veizi
Kur Adolf Hitleri dhe nazistët vendosën të ndërtonin rendin e tyre politik pas marrjes së pushtetit në vitin 1933, nuk e paraqitën Gjermaninë si një shtet që po niste historinë nga e para. Përkundrazi, ata pretenduan se po rikthenin një madhështi të humbur dhe po hapnin një epokë të re në vazhdën e perandorive gjermane të së kaluarës. Pikërisht këtu gjendet kuptimi i shprehjes “Rajhu i Tretë” – Drittes Reich.
Fjala gjermane Reich është shumë më e vjetër se nazizmi. Ajo mund të nënkuptojë një mbretëri, perandori, territor shtetëror apo pushtet politik. Shpesh lidhet etimologjikisht me fjalën gjermanike rīk, me kuptimin “sundim”, “pushtet” ose “territor nën sundim”; përputhja me latinishten rex (“mbret”) ka qenë gjithashtu një çështje e diskutuar nga etimologjia historike. Në çdo rast, për nazistët termi kishte një ngarkesë të fuqishme simbolike: ai evokonte idenë e një Gjermanie të madhe, të bashkuar dhe të fuqishme.
Por nëse regjimi i Hitlerit ishte Rajhu i Tretë, cilat ishin dy “rajhet” e para?
Rajhu i Parë: Perandoria e Shenjtë Romake
Në traditën politike që më vonë përdorën nacionalistët gjermanë, Rajhu i Parë u identifikua me Perandorinë e Shenjtë Romake – Heiliges Römisches Reich, – një formacion politik që shtrihej mbi pjesë të mëdha të Evropës Qendrore dhe që ekzistoi për shekuj.
Pika simbolike e nisjes shpesh vendoset më 25 dhjetor 800, kur Karli i Madh u kurorëzua perandor në Romë nga Papa Leo III. Ky akt krijoi idenë e një perandorie të krishterë perëndimore që pretendonte vazhdimësinë e traditës romake. Megjithatë, historianët nuk janë gjithmonë dakord për datën që duhet konsideruar si fillimi i Perandorisë së Shenjtë Romake në kuptimin e saj të mirëfilltë. Një tjetër pikë referimi është viti 962, kur mbreti gjerman Otto I u kurorëzua perandor në Romë.
Për shekuj me radhë, perandoria nuk ishte një shtet kombëtar gjerman në kuptimin modern. Ajo ishte një mozaik mbretërish, principatash, dukatesh, qytetesh të lira dhe zotërimesh të tjera, të lidhura në mënyrë të ndërlikuar nën autoritetin perandorak.
Në fillim të shekullit XIX, tronditja e shkaktuar nga Napoleon Bonaparti e çoi këtë strukturë drejt fundit. Në vitin 1806, pas krijimit të Konfederatës së Renit nën ndikimin francez, perandori Françesku II hoqi dorë nga kurora e Perandorisë së Shenjtë Romake. Me këtë akt, një institucion politik që kishte mbijetuar për afro një mijë vjet pushoi së ekzistuari.
Nazistët do ta shihnin më vonë këtë botë të largët si një prej themeleve të madhështisë historike që pretendonin se po ringjallnin.
Rajhu i Dytë: Perandoria Gjermane
“Rajhu i Dytë”, apo “Zweites Reich”, lidhej me një shtet shumë më të afërt në kohë dhe shumë më të rëndësishëm për nacionalizmin gjerman: Perandorinë Gjermane, e krijuar në vitin 1871 pas bashkimit të shumicës së shteteve gjermane nën udhëheqjen e Prusisë.
Më 18 janar 1871, në Sallën e Pasqyrave të Pallatit të Versajës, mbreti prusian Vilhelmi I u shpall perandor gjerman. Ceremonia u zhvillua pikërisht në zemër të Francës së mundur gjatë Luftës Franko-Prusiane, duke i dhënë aktit një ngarkesë të fortë simbolike.
Kështu lindi Gjermania e bashkuar si perandori moderne. Vilhelmi I u pasua në vitin 1888 nga djali i tij, Fridrih III, i cili sundoi vetëm 99 ditë, dhe më pas nga Vilhelmi II.
Perandoria Gjermane u shndërrua në një fuqi të madhe industriale, ushtarake dhe koloniale. Por rivalitetet e saj me fuqitë e tjera evropiane u bënë pjesë e tensioneve që çuan në Luftën e Parë Botërore.
Humbja e vitit 1918 solli edhe fundin e monarkisë. Vilhelmi II abdikoi dhe u largua në Holandë. Perandoria Gjermane mori fund dhe vendin e saj e zuri Republika e Vajmarit, e cila ekzistoi nga viti 1919 deri në marrjen e pushtetit nga nazistët.
Dhe pastaj erdhi “Rajhu i Tretë”
Kur Hitleri u bë kancelar më 30 janar 1933, Gjermania ishte ende formalisht një republikë. Por brenda pak muajsh sistemi demokratik u shkatërrua. Parlamenti humbi rëndësinë, partitë politike u ndaluan, kundërshtarët u përndoqën dhe shteti u vu nën kontrollin e regjimit nazist.
Termi “Rajhu i Tretë” nuk ishte shpikje e Hitlerit. Ai ishte përdorur më herët nga nacionalistë dhe mendimtarë gjermanë. Një rol të rëndësishëm në përhapjen e tij pati libri i Artur Meler van den Brukut, Rajhu i Tretë, botuar në vitin 1923. Ideja ishte se pas Perandorisë së Shenjtë Romake dhe Perandorisë Gjermane do të vinte një rend i tretë që do të bashkonte kombin gjerman dhe do t’i kthente atij madhështinë.
Nazistët e përvetësuan këtë koncept sepse u përshtatej jashtëzakonisht mirë propagandës së tyre. Rajhu i Parë përfaqësonte një të kaluar të largët perandorake; Rajhu i Dytë, fuqinë e Gjermanisë së bashkuar të shekullit XIX; ndërsa Rajhu i Tretë pretendohej si etapa përfundimtare dhe më madhështore e historisë gjermane.
Por propaganda naziste kishte nevojë për një tjetër element: kohëzgjatjen.
Disa propagandistë nazistë flisnin për një rend që do të zgjaste “një mijë vjet”. Shprehja i jepte regjimit një përmasë mitike, sikur Hitleri të mos kishte ardhur thjesht për të qeverisur Gjermaninë, por për të krijuar një epokë të re historike.
Realiteti ishte krejt tjetër.
Rajhu i Tretë zgjati vetëm dymbëdhjetë vjet, nga konsolidimi i diktaturës naziste në vitin 1933 deri në kapitullimin e Gjermanisë në maj 1945. Në këto dymbëdhjetë vite, Gjermania u shndërrua në një diktaturë totalitare, nisi Luftën e Dytë Botërore në Evropë, pushtoi pjesë të mëdha të kontinentit dhe zbatoi Holokaustin, vrasjen sistematike të rreth gjashtë milionë hebrenjve evropianë, krahas miliona viktimave të tjera të politikave naziste të persekutimit dhe shfarosjes.
Prandaj, “Rajhu i Tretë” nuk ishte një emërtim neutral historik. Ishte një term propagandistik, i ndërtuar mbi një interpretim të shtrembëruar të së kaluarës gjermane. Ai synonte t’i jepte regjimit nazist një lloj legjitimiteti historik: të paraqitej jo si një diktaturë e re, por si vazhdim i dy perandorive të mëdha të së kaluarës.
Ironia e historisë është se “Rajhu i Tretë”, që premtonte të zgjaste një mijë vjet, zgjati vetëm dymbëdhjetë. Ajo që mbeti pas tij nuk ishte një perandori e përjetshme, por një Gjermani e rrënuar, miliona të vrarë, një Evropë e shkatërruar dhe një prej krimeve më të mëdha në historinë e njerëzimit.