Përgatiti: Leonard Veizi
Në epokën e satelitëve, stacioneve hapësinore, GPS-it dhe fotografive të Tokës nga hapësira, ideja se planeti ynë është i sheshtë duket në pamje të parë si një paradoks i kohës moderne. Megjithatë, lëvizja e njohur si “Toka e sheshtë” nuk është një trashëgimi e drejtpërdrejtë e Mesjetës, siç besohet shpesh. Në formën moderne që njohim sot, ajo mori jetë në Anglinë e shekullit XIX dhe u zhvillua më pas në Shtetet e Bashkuara, përpara se të gjente një terren të ri përhapjeje në epokën e internetit.
Në qytetërimet e lashta, disa popuj, përfshirë egjiptianët dhe babilonasit, e përfytyronin botën si një hapësirë të rrafshët. Por ideja e Tokës sferike është shumë më e hershme nga sa sugjeron miti modern se njerëzit e Mesjetës besonin përgjithësisht në një Tokë të sheshtë. Që në antikitet, filozofë dhe astronomë grekë kishin mbledhur dëshmi në favor të formës sferike të Tokës. Deri në shekullin IV para Krishtit, kjo ide ishte e konsoliduar në traditën shkencore të kohës.
Rikthimi i Tokës së sheshtë si teori alternative ndodhi shumë shekuj më vonë dhe lidhet veçanërisht me një figurë të pazakontë të Anglisë viktoriane: Samuel Birley Rowbotham.
Rowbotham dhe eksperimenti në Kanalin e Bedfordit
I lindur në Angli më 1816, Rowbotham ishte një personazh me interesa të shumta dhe me një jetë të trazuar profesionale. Në vitet e para të veprimtarisë së tij ai u angazhua në një komunitet radikal socialist, por më vonë do ta gjente veten në qendër të një tjetër beteje: asaj kundër idesë së Tokës si glob.
Në vitin 1838, ai kreu një eksperiment në Kanalin e Bedfordit, një kanal artificial në Angli. Logjika e tij ishte e thjeshtë: nëse Toka është e rrumbullakët, atëherë sipërfaqja e ujit duhet të ndjekë lakimin e saj. Rowbotham pretendoi se vëzhgimet e tij me teleskop tregonin të kundërtën dhe se, edhe në një distancë të madhe, objekte të vendosura në anën tjetër të kanalit mbeteshin të dukshme mbi horizont.
Për të, ky ishte argumenti që dëshmonte se Toka ishte një plan i sheshtë.
Rezultatet e eksperimenteve të tij u botuan në vitin 1849, nën pseudonimin Parallax, në një broshurë të titulluar Zetetic Astronomy: A Description of Several Experiments Proving That the Surface of the Sea Is a Perfect Plane and the Earth Not a Globe. Vitet më pas, vepra u zgjerua në një libër voluminoz dhe Rowbotham nisi të udhëtonte nëpër Angli duke mbajtur leksione dhe debate publike.
Ai nuk e paraqiste veten thjesht si kundërshtar të astronomisë së kohës. Përkundrazi, pretendonte se po mbronte mendimin e lirë dhe se njerëzit duhej t’u besonin më shumë vëzhgimeve të drejtpërdrejta sesa autoriteteve shkencore. Në argumentimin e tij përziheshin elemente fetare, interpretime të Biblës dhe pretendime që synonin të rrëzonin atë që ai e konsideronte si “dogmën” e shkencës tradicionale.
Kështu, për herë të parë në epokën moderne, ideja e Tokës së sheshtë mori formën e një lëvizjeje të organizuar dhe të propaganduar publikisht.
Nga Rowbotham te shoqëritë e Tokës së sheshtë
Pas vdekjes së Rowbotham, idetë e tij nuk u zhdukën. Përkundrazi, pasuesit e tij i organizuan ato në struktura që synonin përhapjen e mëtejshme të kësaj doktrine. Në vitin 1892, Shoqëria Zetetike u shndërrua në Shoqërinë Universale Zetetike, e cila synonte përhapjen e një kozmologjie të bazuar në interpretimet e saj të drejtpërdrejta dhe në kundërshtimin ndaj astronomisë tradicionale.
Idetë e Rowbotham kaluan edhe në Shtetet e Bashkuara. Një prej mbështetësve të tij, printeri William Carpenter, botoi në Baltimore, në vitin 1885, librin One Hundred Proofs That the Earth Is Not a Globe. Titulli vetë e përmbledhte pretendimin kryesor të lëvizjes.
Në këtë mënyrë, gjatë fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, Toka e sheshtë nuk ishte thjesht një bindje individuale. Ajo po shndërrohej në një sistem idesh me libra, shoqëri, ligjërata dhe ndjekës.
Rilindja në shekullin XX
Në vitin 1956, Samuel Shenton themeloi Shoqërinë e Kërkimit të Tokës së Sheshtë, duke i dhënë lëvizjes një organizim të ri. Shenton ishte frymëzuar nga shkrimet e Rowbotham dhe e vazhdoi përpjekjen për ta paraqitur Tokën e sheshtë si një alternativë ndaj modelit shkencor të Tokës sferike.
Pas vdekjes së tij, në vitin 1971, drejtimin e lëvizjes e mori amerikani Charles K. Johnson. Gjatë kësaj periudhe, shoqëria arriti disa mijëra anëtarë dhe u përpoq të ruante gjallë idenë në një kohë kur zhvillimi i programit hapësinor, fotografitë e Tokës nga hapësira dhe përparimet në astronomi po e bënin gjithnjë e më të vështirë mbrojtjen e saj në debatin publik.
Johnson e çoi argumentimin deri në interpretime konspirative. Një prej pretendimeve të tij lidhej edhe me logon e Kombeve të Bashkuara, të cilën ai e interpretonte si një paraqitje që i ngjante hartës së Tokës së sheshtë të Rowbotham.
Me kalimin e kohës, megjithatë, lëvizja humbi një pjesë të rëndësisë së saj publike. Pas vdekjes së Johnsonit në vitin 2001, dukej se Toka e sheshtë ishte bërë një kuriozitet i mbetur në skajet e kulturës.
Por interneti ndryshoi gjithçka.
Nga një teori e vjetër në një fenomen të ri
Në dekadat e fundit, ideja e Tokës së sheshtë ka përjetuar një rikthim të dukshëm në hapësirën publike. Rrjetet sociale, platformat e videove dhe forumet online u kanë dhënë mundësi mbështetësve të këtyre ideve të komunikojnë drejtpërdrejt me miliona njerëz në të gjithë botën.
Këtu qëndron edhe një prej paradokseve të fenomenit. Teknologjitë që janë produkt i një shkence që demonstron në mënyrë të përsëritur formën dhe lëvizjen e Tokës — nga satelitët te navigimi GPS — përdoren njëkohësisht për të përhapur pretendimin se vetë shkenca është e gabuar.
Në disa raste, ideja është promovuar edhe nga figura të njohura të kulturës popullore. Basketbollisti Kyrie Irving, për shembull, shkaktoi polemika kur shprehu publikisht dyshime mbi formën e Tokës, ndërsa reperi B.o.B u përfshi në debate dhe iniciativa publike rreth kësaj çështjeje.
Por fenomeni është më i gjerë se personazhet që e kanë bërë atë të njohur. Përtej pyetjes nëse Toka është sferike apo e sheshtë — një çështje e vendosur nga shekuj vëzhgimesh, matjesh dhe provash shkencore — debati ngre një pyetje tjetër: pse disa njerëz zgjedhin të mos u besojnë institucioneve dhe autoriteteve shkencore, edhe kur provat janë të shumta dhe të përsëritshme?
Kur mosbesimi bëhet më i rëndësishëm se teoria
Në këtë kuptim, “Toka e sheshtë” është më shumë se një pretendim për formën e planetit. Ajo mund të shihet si një shembull ekstrem i një problemi më të gjerë të shoqërisë moderne: marrëdhënies së vështirë midis publikut, ekspertizës dhe autoritetit.
Interneti ka demokratizuar informacionin, por njëkohësisht ka dobësuar kufirin tradicional midis ekspertit dhe joekspertit. Një ide mund të fitojë miliona shikime pa pasur pas vetes prova shkencore; ndërsa një fakt i verifikueshëm mund të konkurrojë në të njëjtën hapësirë me një pretendim të pabazuar.
Kjo e bën fenomenin e Tokës së sheshtë interesant jo vetëm për astronomët, por edhe për sociologët, psikologët, historianët dhe studiuesit e komunikimit. Pyetja nuk është më vetëm “A është Toka e sheshtë?” Për shkencën, përgjigjja është e qartë. Pyetja më interesante është se si, në një epokë kur njerëzimi ka dërguar mjete në orbitë, ka fotografuar planetin nga hapësira dhe ka matur Tokën me një saktësi të jashtëzakonshme, një ide e lindur në Anglinë e shekullit XIX mund të rikthehet dhe të gjejë një audiencë globale.
Historia e Tokës së sheshtë, në fund të fundit, nuk është historia e një zbulimi të ri. Është historia e një ideje të vjetër që ndryshoi formë, u organizua, u harrua pjesërisht dhe më pas u rikthye përmes teknologjisë moderne. Dhe pikërisht ky paradoks e bën atë një prej fenomeneve më të veçanta të marrëdhënies së shoqërisë bashkëkohore me shkencën.