24 janari i vitit 1961 ishte dhe fundi i rrugës së përbashkët për Monroedhe Miler
Nga Leonard Veizi
Në vitin 1961, kur dritat e projektorëve u fikën mbi martesën e Merlin Monro dhe Artur Miler, bota nuk pa thjesht fundin e një romance, por dështimin e një eksperimenti shoqëror. Ishte çasti kur Amerika kuptoi se as mendja më e mprehtë e letërsisë dhe as imazhi më i adhuruar i ekranit nuk mund të ndërtonin një urë mbi humnerën që ndan famën nga e vërteta. Ky divorc ishte kapitulli i fundit i një përpjekjeje dëshpëruese për të bashkuar dy pole që, sapo prekeshin, shkaktonin shkëndija shkatërruese…
…Përtej kronikave rozë dhe arkivave ligjore, “Fenomeni Miller-Monroe” përfaqësonte një alkimi të rrezikshme që Amerika e viteve ’50 dëshironte ta shihte të realizuar me çdo kusht. Ishte përpjekja e parë e madhe e epokës moderne për të pajtuar dy polet e saj më ekstreme: Intelektin e Lartë dhe Ikonën e Paprekshme. Kur dramaturgu i ndërgjegjes u bashkua me muzën e pafajësisë së humbur, publiku nuk pa dy individë, por një alegori të gjallë. Ky bashkim u shndërrua në një laborator ku një komb i tërë vëzhgonte nëse mund të ekzistonte një paqe mes kërkimit të kuptimit – që ishte Miler, – dhe tregtimit të ëndrrës, – që ishte Monroe. Ishte një martesë mes dy gjuhëve që nuk kishin fjalor të përbashkët: ai fliste me strukturën e tragjedisë, ajo fliste me dritën e imazhit.
Presioni i pamëshirshëm i mediave
Shtypi i kohës nuk u mjaftua me raportimin e lajmit; ai e shndërroi lidhjen e tyre në një cirk mediatik. Gazetarët e pagëzuan çiftin si “The Egghead and the Hourglass” (Intelektuali dhe Ora e Rërës).
Miler u akuzua shpesh si një “përfitues” cinik që po përdorte famën globale të Merlin-it për të pastruar imazhin e tij politik pas përndjekjeve nga McCarthy-izmi. Nga ana tjetër, Merlin shihej si një “trofe” që po kërkonte të blinte prestigj intelektual përmes martesës. Ky presion i jashtëm krijoi një ndjenjë mbytëse: ata nuk ishin më dy njerëz që dashuroheshin, por dy simbole që duhej të performonin një rol. Mileri, njeriu i fjalës, u gjend i burgosur në një botë ku imazhi ishte gjithçka, ndërsa publiku priste me padurim të shihte se kur “Truri” do të lodhej nga “Bukuria”.
Merlin përtej Mitit
Përtej skenarëve të Milerit, Merlin shkruante poezitë e saj në fletore të fshehura, të cilat u zbuluan dekada më vonë. Këto vargje dëshmojnë dimensionin e saj letrar dhe dëshirën për të komunikuar në një gjuhë që nuk ishte ajo e buzeqëshjeve të sforcuara.
Në shënimet e saj, ajo shkruante me një brishtësi rrëqethëse: “Ndihmë, ndihmë / Ndiej se jeta po më vjen më afër / Kur gjithçka që dua / është të vdes.”
Kjo ishte Merlin që Mileri njohu, por ndoshta nuk mundi ta shëronte. Poezia e saj ishte fragmentare, pa rima, e zhveshur dhe plot ankth ekzistencial. Ndërsa Mileri shkruante drama me struktura të përsosura morale, Merlin shkruante britma shpirti mbi letra të grisura. Ky mospërputhje mes “Artit të Madh” të Milerit dhe “Dhimbjes së Papërpunuar” të Monroe-s ishte fillimi i fundit.
“The Misfits” dhe tradhtia e letërsisë
Gjatë xhirimeve të filmit “The Misfits”, martesa mori goditjen përfundimtare. Mileri, në përpjekje për ta ndihmuar, e ktheu jetën e saj në një skenar. Kur Merlin lexoi rreshtat që ai kishte shkruar për të, ajo ndjeu se ai nuk po e mbronte, por po e “autopsionte” për hir të artit. Ai kishte përdorur dështimet e saj, frikën e saj nga braktisja dhe dobësitë e saj më të thella për të krijuar një personazh fiktiv. Në atë çast, ajo kuptoi se as penda e shkrimtarit nuk ishte një strehë, por një thikë tjetër.
Një metaforë e pasluftës
Divorci i vitit 1961 mbetet një udhëkryq kulturor. Merlin Monro mbeti e ngrirë në kohë si viktima e një makinerie që e adhuronte dhe e shkatërronte njëkohësisht. Artur Miler vazhdoi të shkruante, por vepra e tij e mëvonshme, veçanërisht drama “After the Fall”, u pa si një përpjekje e dhimshme (dhe për shumëkënd, e pamoralshme) për të shpjeguar dështimin e tij për ta shpëtuar atë.
Ndarja e tyre nuk është thjesht një histori dashurie e thyer; është dëshmia se Amerika e pasluftës ishte një vend ku ëndrra dhe ankthi ecnin krah për krah. Ata ishin dy gjysma të një kombi: shkëlqimi i verbër dhe ndërgjegjja e rëndë, që mund të takoheshin vetëm në një përqafim tragjik, përpara se të ndaheshin përgjithmonë në vetminë e tyre.