Me partinë e ekstremit të djathtë në krye të sondazheve, zbulova se një roman i vendosur në kohën e ngritjes së nazistëve jep një paralajmërim tejet aktual.
Tania Roettger
Në vitin 1932, shkrimtarja e lindur në Berlin, Gabriele Tergit, nisi të përjetësonte atë që e shihte si një botë në zhdukje: jetët dhe fatet e hebrenjve të qytetit. Deri në vitin 1945, pasi kishte ikur nga nazistët fillimisht në Çekosllovaki, pastaj në Palestinë e më pas në Britani, Tergit e kishte përfunduar romanin e saj, por u desh deri në vitin 1951 që The Effingers të botohej. Edhe atëherë, vetëm pak librarë gjermanë pranuan ta kishin në raftet e tyre. Ishte një vepër tepër e pazakontë për një publik gjerman që kishte qenë dëshmitar, në mos pjesëmarrës, i Holokaustit.
Edhe pse u shpërfill në kohën e vet, romani është rizbuluar si një klasik në Gjermani dhe tani është botuar për herë të parë në anglisht. Ai është një kronikë e tre familjeve hebraike të pasura në Berlin, nga viti 1878 deri në 1942, me një epilog të vendosur në vitin 1948, bazuar në vizitën e kthimit të Tergitit në qytetin e saj të shkatërruar. Tergit e kuptoi sa të rrezikshëm ishin nazistët. Ajo ishte reportere gjyqësore dhe në vitet 1920 mbuloi proceset gjyqësore të Adolf Hitlerit dhe Joseph Goebbelsit – gjë që e bëri edhe vetë shënjestër; ajo u largua nga Berlini pasi i shpëtoi për pak një bastisjeje të SA-së (“këmishëkafenjtë”) në mars 1933.
Është tronditëse, duke lexuar The Effingers në vitin 2025, të vëresh se ngritja e nazistëve në pushtet ndodh kryesisht në periferi të jetëve të protagonistëve. Ekziston ndjesia se, edhe pse i njohin si aktorë të rrezikshëm, ata megjithatë ndihen të izoluar nga nazistët në vilat e tyre luksoze në Tiergarten, me veshjet e mira dhe lidhjet shoqërore.
Një atmosferë e ngjashme rreziku politik të varur mbi kokë shfaqet edhe në Cabaret, filmi i vitit 1972 i bazuar në romanet berlineze të Christopher Isherwood-it. Republika e Vajmarit portretizohet si një kohë hedoniste dhe nazistët dalin ngadalë nga sfondi. Një personazh thotë madje: “Nazistët janë thjesht një bandë huliganësh budallenj – por ama i shërbejnë një qëllimi: le t’i heqin qafe komunistët dhe më pas do të jemi në gjendje t’i kontrollojmë.” Kjo ndjenjë rreziku të afërt, por të nënvlerësuar, m’u duk thellësisht bashkëkohore.
Diskutimi mbi fashizmin është sot i kudogjendur. Këtu në Gjermani ai zhvillohet në artikuj, libra, ekspozita dhe cikle ligjëratash publike. Debatohet nëse politika e Alternative für Deutschland (AfD) mund të quhet fashizëm, apo nëse kjo formë e autoritarizmit të djathtë të shekullit XXI është cilësisht e ndryshme.
Në përpjekje për të kuptuar më mirë këto precedentë historikë dhe kohën tonë, u regjistrova në një seminar mbrëmjeje mbi fashizmin, me titull “Përbindëshat” e fashizmit dje, sot dhe nesër, në forumin letrar të majtë Berthold Brecht në Berlin. Ideja qendrore, siç shpjegoi lektori, ishte se aftësia për të përkufizuar fashizmin është hapi i parë për të rritur qëndrueshmërinë ndaj tij. Pavarësisht vështirësive për të arritur një përkufizim të saktë, ramë dakord mbi disa shenja dalluese: përpjekja për të krijuar një komb etnikisht “të pastër”, angazhimi i forcave paramilitare dhe përdorimi i dhunës së tepruar, qëndrime antiliberale dhe antidemokratike, si dhe mbështetja nga donatorë të pasur të elitës ekonomike.
Kur diskutimi u kthye te AfD-ja dhe vendosja e saj në këtë spektër, një atmosferë e rëndë ra mbi sallën e seminarit. Po kalonim nga teoria te realiteti politik i Gjermanisë në vitin 2025 dhe, edhe pse AfD-ja nuk ka forcën e vet paramilitare dhe nuk përdor dhunë të tepruar, ekzistojnë shqetësime serioze për kriteret e tjera. Është një parti për të cilën kanë votuar mbi 30% e punëtorëve krahu dhe të papunëve në zgjedhjet federale të shkurtit. AfD-ja doli e dyta në rang kombëtar me 20.8% të votave, ndërsa CDU-ja mori 28.5%. Sondazhet e fundit e nxjerrin AfD-në në krye me 26% kundrejt 24% të CDU-së. AfD-ja është një parti që është cilësuar “ekstremiste e djathtë” nga vetë Zyra Federale për Mbrojtjen e Kushtetutës.
Një iluzion historik që establishmenti gjerman rrezikon ta përsërisë është ideja se elitat e vjetra mund të mbajnë nën kontroll forcat e reja që dalin në skajin ekstrem të djathtë. Disa javë para zgjedhjeve të vitit 2025, kancelari demokristian (CDU), Friedrich Merz, theu të ashtuquajturin “mur mbrojtës” – marrëveshjen mes të gjitha partive demokratike për të mos bashkëpunuar me AfD-në në votimet parlamentare. Merz kaloi në parlament një propozim për ashpërsimin e masave kundër migracionit të paligjshëm me mbështetjen e AfD-së. Që prej asaj kohe, disa anëtarë të CDU-së kanë bërë thirrje që Merz ta heqë plotësisht këtë mur mbrojtës.
Kur Gjermania përkujtoi muajin e kaluar viktimat e pogromeve naziste të nëntorit 1938, Frank-Walter Steinmeier, kreu simbolik i shtetit, mbajti një fjalim ku paralajmëroi për AfD-në pa e përmendur drejtpërdrejt me emër. Ai i bëri thirrje qeverisë së Merzit të ruajë murin mbrojtës dhe madje sugjeroi që të shqyrtohen mundësitë ligjore për ndalimin e partive antidemokratike. Perspektiva e ndalimit të AfD-së është debatuar gjerësisht, por duket pak e mundshme; për më tepër, ajo shmang përballjen me rrënjët e mbështetjes së saj.
Për ata që duan t’i rezistojnë ekstremizmit të djathtë, një nga përparësitë e para është të tregojnë solidaritet me ata që janë nën kërcënim. Në Gjermaninë e vitit 2025, kjo do të thotë kryesisht azilkërkuesit – veçanërisht sirianët, afganët dhe ukrainasit – por në përgjithësi të rinjtë me histori migracioni. Ka pasur edhe shfaqje publike të këtij solidariteti.
Në janar 2024, miliona njerëz dolën në rrugët e akullta anembanë Gjermanisë për të protestuar kundër konferencës famëkeqe sekrete mbi “rimigrimin” në Potsdam, ku morën pjesë neo-nazistë dhe anëtarë të AfD-së, dhe që u ekspozua nga platforma investigative Correctiv. Por as kjo zemërim publik, as shqetësimet për dobësimin e murit parlamentar mbrojtës, nuk duket se kanë pasur ndikim të qëndrueshëm mbi qeverinë e Merzit.
Mësimi moral i hidhur i romanit të Tergitit vjen në letrën e fundit, të shkruar nga Effingeri i moshuar gjatë rrugës për në kampin e përqendrimit: “Besova te e mira tek njerëzit – ky ishte gabimi më i rëndë i jetës sime të gabuar.” Nuk duhet të reshtim së besuari te e mira tek njerëzit, por duhet gjithashtu t’u kushtojmë vëmendje paralajmërimeve të historisë. Ajo që na mëson The Effingers është të mos e nënvlerësojmë rrezikun e kërcënimit fashist dhe të luftojmë kundër