Mbi një grumbull dheu është ngulur një shapkë, dhe një shapkë është gjithçka që dihet për njeriun që prehet poshtë saj. I varrosur pa emër në mes të një trotuari. I varrosur si një pengesë.
Një kufomë mes shumë të tjerave. Me mijëra janë gjetur pas rrethimit të Khartoum-it. Disa metra më tej, shoferët presin klientët, kalojnë karroca të tërhequra nga gomerë, kalimtarët shmangen anash pa e kthyer kokën.
Grumbulli i dheut është bërë pjesë e peizazhit urban, i pranuar, i normalizuar, si semafori i thyer që më tej varet mbi rrugë, si vrimat e plumbave mbi pallatet. Emër, mbiemër, datë lindjeje e datë vdekjeje: një lapidar i vetëm, shapka.
Vështrimi ngrihet mbi qytetin e të vdekurve. Varret pa emër bëhen dhjetë, njëqind, më shumë. Copa plastike të mbledhura nga mbeturinat shërbejnë si shenja varresh dhe dalin kudo, përgjatë rrugës këmbësore që kalon pranë varrezës Ahmad Sharfi, të rraskapitura nga tre vite luftë civile, pranë mureve rrethuese, në kryqëzim, në stacionin e autobusit, në këndin e taksive.
Grumbullimet e dheut kanë pushtuar rrugët dhe i japin kujtdo që i sheh përmasën e katastrofës sudaneze. Një grumbull është më i vogël se të tjerët. Një fëmijë i varrosur aty.
Ndoshta një shamassa, një “bir i diellit”, siç quhen jetimët e Khartoum-it që mbijetojnë nëpër rrugica duke shitur cigare, duke lypur, duke vjedhur. Punëtorë për grupet e armatosura. Një varr është shënuar me një tub hekuri që duket si raketë. Pranë tij, është ai i Ekhlas Mahmud, e ndarë nga jeta në moshën 50 vjeç më 20 janar 2025. Ajo ka privilegjin për të vdekur me identitet: Mbase jo një lapidar, të paktën një tabelë e shkruar me dorë. “Ishte nëna ime”, thotë Omar Abdul Mahmud, duke u ngritur.
Për dhjetë minuta ai u lut në gjunjë, me kokën ulur dhe me pëllëmbët drejt diellit të mesditës që than ajrin dhe të than fytin. Janë 46 gradë.
“Vdiq në shtëpi nga një sëmundje gjatë ditëve të luftimeve, kur ishte e pamundur të shkohej në spital”, rrëfen 30 vjeçari, i cili punon si elektricist. Me një gjest të dorës, ai përkëdhel varret e pluhurosura të të varfërve, të privuar edhe nga një varrezë e denjë për prehjen e përjetshme.
“Janë pothuajse të gjitha viktima direkte ose indirekte të luftës, nuk dihej më ku t’i vendosnim.” Varrosja pa epitafe është pjesë e një kulture lokale, nuk është e rrallë. Megjithatë, për shumë të varrosur nuk dihet identiteti.
Ditët e luftimeve në Khartoum dhe në distriktet jugore të Omdurman-it, metropoli binjak në anën tjetër të Nilit, zgjatën deri në mars 2025: ushtrisë kombëtare të gjeneralit Abdel Fattah al-Burhan iu deshën 23 muaj për të dëbuar paramilitarët e komanduar nga Mohamed Hamdan Dagalo, i quajtur Hemedti, “Muhamedi i vogël”, ish-udhëheqës i janjaweed, milicive arabe të akuzuara për spastrim etnik dhe krime kundër njerëzimit në Darfur.
Ky është vendi i dy Nileve, i tetë kufijve, i pesëqind fiseve dhe i dy gjeneralëve. Fillimisht ata ishin bashkuar për të dominuar revolucionin demokratik që në vitin 2019 rrëzoi diktatorin al-Bashir, por u ndanë kur erdhi puna për të vendosur kush do të ishte padroni i ri.
Mëngjesin e 15 prillit 2023, Forcat e Mbështetjes së Shpejtë (Rsf) të Dagalos, të vendosura në Kështjellën e Sportit, u sulmuan, ende nuk dihet nga kush. Ishte shkëndijë në një depo baruti që pritej të shpërthente, për ta zhytur Sudanin në një tjetër konflikt mes sudanezëve, terren ideal për udhëheqësit e luftës dhe trafikantët e arit.
Kryeqyteti, i çliruar por jo i lirë, është nën regjim ushtarak, si pjesa tjetër e territorit të kontrolluar nga forcat e armatosura sudaneze (SAF): Kreu i Shtetit de facto është gjenerali Burhan, parlamenti është i mbyllur, shtypi për të punuar duhet të marrë autorizim, zgjedhjet e fundit datojnë në vitin 2015, ka postblloqe kudo, luftimet vazhdojnë në Darfur, Kordofan dhe rajonin e Nilit të bardhë. Lufta që Perëndimi nuk e sheh, hyn sot në vitin e katërt.
Era fryn nga veriu, rëra të futet mes dhëmbëve. Shkretëtira është gjithmonë e pranishme, edhe kur nuk duket.
“Deti ynë pa brigje”, e quante shkrimtari sudanez Tayeb Salih. Në këtë orë, distanca që mund të përshkohet nuk varet nga vullneti, por nga rezerva e ujit. Ulur në barakën e saj, një grua me faqe të irrituara nga trajtimet për zbardhjen e lëkurës u ofron të eturve një fuçi me ujë dhe një gotë të vetme, nga e cila, deri në mbrëmje, do të kenë pirë 200 gojë të ndryshme.
Asgjë nuk është vërtet zyrtare në shtetin e kolapsuar. Nuk është as burokracia, që për çdo kërkesë (qoftë dokument, leje apo strehë) jep të njëjtën përgjigje: bukra, Inshallah. Nesër, nëse do Zoti. Një frazë e konsumuar, një ndërmjetësim që shtyn gjithçka. As numrat nuk janë zyrtarë. Kur flitet për viktimat, gjithçka është me përafërsi: 200 mijë është shifra më e cituar, edhe pse ish-emisari amerikan për Sudanin, Tom Perriello, mendon se mund të jenë dyfish.
Vetëm në shtetin e Khartoum-it, London School of Hygiene & Tropical Medicine ka llogaritur 61 mijë vdekje në 14 muajt e parë të luftimeve. Dhe Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq ka marrë 8 mijë e 977 kërkesa për ndihmë për gjetjen e të zhdukurve.
Ditën e shpërthimit të luftës, në spitalin Alnoa u soll një burrë pa kokë. E fotografuan, e mbështollën me kafan, qefinin prej pambuku të ritit mortor, e mbajtën për tre ditë në një dhomë të ftohur nga dy kondicionerë të vjetër, më pas e varrosën në varrezën Sharfi, që ende nuk ishte mbushur.
Kjo u bë procedurë: që atëherë kanë hapur Departamentin e të panjohurve. Ali Jabbay, 37 vjeç, shfleton në monitor galerinë e masakrës.
“Në tre vite na kanë ardhur 7 mijë e 500 kufoma, 6 mijë e 500 prej të cilave janë të panjohura.” Pa gjymtyrë, të shqyera, të djegura. “Pothuajse gjysma janë mes 8 dhe 15 vjeç.”
Ndalemi te grumbujt e vegjël. “Duke mos ditur si t’i identifikonim, kemi postuar në Facebook fotografitë e trupave dhe sendeve që kishin në xhepa, duke shënuar varrin me çfarë gjenim”, shpjegon Jabbay. “Në këtë mënyrë kemi identifikuar 200 persona.”
Duke kërkuar të kuptosh çfarë ka qenë dhe çfarë është ende Khartoum-i, përfundon duke ndjekur ata që nuk jetojnë më. Dëshmitarët pas vdekjes së brutalitetit dhe emergjencës që është bërë gjendje e përhershme për popullin sudanez, janë të lodhur nga historia e tij: 7 grushte shteti në 70 vjet, nga segregacioni i trashëguar nga kolonializmi, ku edhe sot etnitë arabe të veriut privilegjohen ndaj komuniteteve afrikane të zeza, dhe kozmetika përdoret për zbardhjen e lëkurës së tyre.
“Kam parë një varr masiv në një fushë futbolli në Omdurman”, thotë një ushtar në një postbllok. Lajmi është gjysmë i vërtetë. Në lagjen Wab Nubawi, një ekip i ri stërvitet mes 106 varresh. Jo një varr masiv, por një tjetër varrezë e improvizuar. Një djalë me fanellën e Mbappé-së ulet në stol, që në fakt është një shtyllë elektrike e rrëzuar mes varreve. Topi përfundon mes tyre. Askush nuk reagon.
Të gjallët përzihen me të vdekurit, sepse të vdekurit kanë zënë hapësirën e të gjallëve. Një milion të zhvendosur janë kthyer në Khartoum, të shkatërruar njësoj si një vit më parë. Qeveria nuk ka mundur të rindërtojë as institucionet, e jo më shtëpitë. Mungojnë paratë, energjia elektrike dhe bankat janë të mbyllura.
Në distriktin al-LaMap mbretëron heshtja. Një grua, Nabila Omar Soulaimane, është kthyer pas tre vitesh. Ajo dhe familja e saj mbijetojnë me ndihma, pa energji elektrike, duke përdorur një panel diellor minimal. Ajo gjen në rrënoja predha dhe granata të pashpërthyera dhe i vendos në duart e djalit të saj. “Nuk kemi më frikë nga armët.”
Në kampin Mayo, në periferi, jetojnë dhjetëra mijëra të zhvendosur. Fëmijët vrapojnë zbathur mes papastërtive dhe akrepave. Sëmundjet përhapen lehtë. Gratë ankohen për mungesën e kushteve bazë. Për çdo kërkesë përgjigjja është e njëjtë: bukra, Inshallah.
Dhe sërish, grumbuj dheu, me qindra, dhe shumë pak gurë varri. Një tjetër varrezë e improvizuar në qytetin e të vdekurve./mxh