Nga Leonard Veizi
Beteja e Vukovarit mbetet një nga përplasjet më të përgjakshme të luftërave që shoqëruan shpërbërjen e Jugosllavisë. Pas gati tre muajsh rrethim, qyteti kroat në brigjet e Danubit ra nën kontrollin e Ushtrisë Popullore Jugosllave dhe forcave serbe. Por tragjedia nuk e mbylli këtu. Pasuan vrasje, dëbime dhe krime që do të mbeteshin gjatë në kujtesën e luftës…
…Në verën e vitit 1991, Jugosllavia po shpërbëhej nën trysninë e konflikteve politike dhe kombëtare. Kroacia kishte shpallur pavarësinë, por në territorin e saj po zhvillohej një luftë gjithnjë e më e ashpër mes forcave kroate dhe Ushtrisë Popullore Jugosllave, të mbështetur nga formacione paramilitare serbe. Në këtë përplasje, Vukovari, në lindje të Kroacisë, do të shndërrohej në simbol të një rezistence të gjatë dhe të një shkatërrimi të përmasave të mëdha.
Beteja nisi më 25 gusht 1991, kur forcat jugosllave dhe njësitë serbe ndërmorën sulme të gjera kundër qytetit. Rrethimi mori formë që në fund të gushtit, ndërsa bombardimet e artilerisë dhe sulmet tokësore u intensifikuan gjatë shtatorit dhe në muajt pasues.
Vukovari u përball me një epërsi dërrmuese ushtarake. Ushtria Popullore Jugosllave dispononte tanke, artileri të rëndë dhe mbështetje ajrore, ndërsa mbrojtja kroate përbëhej nga pjesëtarë të Gardës Kombëtare, policë dhe vullnetarë, me armatim shumë më të kufizuar.
Megjithatë, qyteti nuk u dorëzua shpejt. Për 87 ditë, mbrojtësit rezistuan në kushte gjithnjë e më të rënda. Bombardimet goditën ndërtesat, rrugët, spitalin dhe infrastrukturën jetike. U ndërprenë uji dhe energjia elektrike. Banorët kalonin ditë të tëra në bodrume dhe strehime të improvizuara, ndërsa të plagosurit trajtoheshin në spitalin e qytetit, që vazhdonte të funksiononte mes bombardimeve.
Në fillim, shumëkush priste që Vukovari të binte brenda pak ditësh. Por rezistenca e ktheu qytetin në një pengesë të papritur për sulmuesit. Luftimet zhvilloheshin rrugë më rrugë, ndërtesë më ndërtesë. Tanket përparonin mes rrënojave, ndërsa mbrojtësit shfrytëzonin pozicionet urbane për të penguar depërtimin e tyre. Me kalimin e javëve, pjesë të tëra të qytetit u shndërruan në gërmadha.
Më 18 nëntor 1991, pas gati tre muajsh rrethim, Vukovari ra. Ushtria Popullore Jugosllave dhe forcat serbe morën kontrollin e qytetit. Për Kroacinë, kjo ishte një humbje e rëndë ushtarake dhe njerëzore. Sipas autoriteteve kroate, rreth 1.800 mbrojtës morën pjesë në mbrojtjen e qytetit, ndërsa numri i përgjithshëm i të vrarëve gjatë betejës vlerësohet rreth 4.000, përfshirë ushtarë dhe civilë. Shifrat ndryshojnë sipas burimeve dhe mënyrës së përllogaritjes së viktimave.
Rënia e qytetit nuk shënoi fundin e tragjedisë. Në ditët që pasuan, ndaj popullsisë kroate dhe banorëve të tjerë joserbë u kryen vrasje, dëbime dhe akte të rënda dhune. Rreth 22.000 kroatë dhe banorë të tjerë joserbë u dëbuan nga qyteti, ndërsa mijëra të burgosur u dërguan në kampe në Serbi.
Ngjarja më e rëndë ndodhi më 20 nëntor. Mbi 200 persona, mes tyre të plagosur, pacientë dhe civilë që ndodheshin në spitalin e Vukovarit, u morën nga godina nën kontrollin e forcave jugosllave dhe u dërguan në fermën e Ovçarës, disa kilometra larg qytetit. Atje u keqtrajtuan dhe më pas u ekzekutuan. Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë vërtetoi se 194 prej tyre u vranë pranë fermës. Për këto krime u dënuan, ndër të tjerë, oficerët Mile Mrkshiç dhe Veselin Shlivançanin.
Pushtimi u shoqërua edhe me veprimtarinë e formacioneve paramilitare serbe, mes tyre njësitë e lidhura me Zhelko Razhnjatoviçin, i njohur si Arkani. Në qytet dhe në zonat përreth u kryen krime ndaj popullsisë civile, ndërsa një pjesë e banorëve u arrestuan, u keqtrajtuan ose u detyruan të largoheshin. Këto ngjarje u bënë pjesë e dosjeve të hetimeve dhe gjykimeve ndërkombëtare për krimet e luftës.
Vukovari nuk u rikthye nën kontrollin kroat disa muaj më vonë. Qyteti dhe rajoni i Sllavonisë Lindore mbetën nën administrimin serb deri në përfundim të procesit të riintegrimit paqësor, të mbikëqyrur nga Kombet e Bashkuara. Sovraniteti kroat mbi Vukovarin u rivendos në fillim të vitit 1998.
Sot, Beteja e Vukovarit kujtohet si një nga episodet më të përgjakshme të luftërave që shoqëruan shpërbërjen e Jugosllavisë. Ajo la pas një qytet të shkatërruar, mijëra viktima, familje të ndara dhe një plagë që nuk u mbyll me përfundimin e luftimeve. Vukovari u bë simbol i rezistencës kroate, por edhe dëshmi e çmimit që paguan popullsia civile kur një konflikt politik dhe territorial shndërrohet në luftë të hapur.
