Nga Leonard Veizi
Më 31 tetor 1517, në qytetin gjerman të Vitenbergut, një murg dhe profesor teologjie vendosi të përballej me një nga institucionet më të fuqishme të kohës. Emri i tij ishte Martin Luteri. Kundërshtimi ndaj shitjes së indulgjencave, dokumenteve kishtare që lidheshin me faljen e ndëshkimeve për mëkatet, do të bëhej shkëndija e një lëvizjeje që tronditi themelet e krishterimit perëndimor. Nuk ishte thjesht një debat mes teologësh. Ishte fillimi i një përplasjeje mbi ndërgjegjen, autoritetin dhe të drejtën e njeriut për ta kërkuar të vërtetën fetare pa iu nënshtruar verbërisht pushtetit të institucionit.
Një letër kundër abuzimit, jo një revolucion i planifikuar
Në atë kohë, Kisha Katolike kishte një ndikim të jashtëzakonshëm mbi jetën shpirtërore, shoqërore dhe politike të Evropës. Për besimtarët, çështja e shpëtimit të shpirtit nuk ishte një abstraksion teologjik, por një shqetësim i përditshëm. Pikërisht këtu ndërhynte praktika e indulgjencave, e cila, sipas mësimit katolik, lidhej me faljen e ndëshkimeve të përkohshme për mëkatet, pasi faji i tyre ishte falur. Por në praktikë, predikimi i indulgjencave ishte shndërruar në një fushatë që shfrytëzonte frikën fetare dhe nevojën e njerëzve për siguri shpirtërore.
Një nga nxitësit e kësaj fushate ishte murgu dominikan Johan Tetzeli, i cili predikonte në territoret gjermane për të mbledhur të ardhura nga shitja e indulgjencave. Një pjesë e parave do të ndihmonte në financimin e rindërtimit të Bazilikës së Shën Pjetrit në Romë, ndërsa sistemi përfshinte edhe interesa financiare e politike të hierarkisë kishtare. Për një teolog si Luteri, i cili e shihte pendimin si një çështje të ndërgjegjes dhe të marrëdhënies së njeriut me Zotin, kjo praktikë përbënte një shtrembërim të besimit.
Më 31 tetor 1517, Luteri i dërgoi një letër kryepeshkopit Albreht të Brandenburgut, ku përfshiu 95 teza në latinisht. Ato propozonin një debat teologjik mbi fuqinë dhe kufijtë e indulgjencave. Sipas traditës historike, ai i gozhdoi tezat edhe në derën e Kishës së Kalasë në Vitenberg, por ky episod nuk është plotësisht i vërtetuar dhe historianët vazhdojnë të diskutojnë nëse ndodhi pikërisht kështu. Ajo që dihet është se tezat u përhapën me shpejtësi, falë shtypshkronjave, dhe debati që Luteri kishte kërkuar brenda botës akademike mori përmasa evropiane.
Kur reforma bëhet më e madhe se reformatori
Luteri nuk u nis me një plan të gatshëm për të krijuar një kishë të re. Në fillim, ai kërkonte të diskutonte një praktikë që e konsideronte të gabuar dhe të kthente vëmendjen te thelbi i besimit të krishterë. Por institucionet e mëdha rrallë i pranojnë lehtë pyetjet që prekin interesat dhe autoritetin e tyre. Përplasja u thellua, Luteri kundërshtoi gjithnjë e më hapur pretendimet e papatit dhe, në vitin 1521, u shkishërua nga Kisha Katolike.
Idetë e tij ndërkohë kishin kaluar kufijtë e Gjermanisë. Shtypshkronja, përkthimi i shkrimeve fetare në gjuhën e popullit dhe përfshirja e princërve gjermanë i dhanë Reformimit një forcë që as vetë Luteri nuk mund ta kontrollonte plotësisht. Lëvizja fetare u shndërrua në një proces që ndryshoi marrëdhëniet mes Kishës dhe pushtetit politik, nxiti debate mbi autoritetin e shkrimeve të shenjta dhe hapi rrugën për krijimin e kishave protestante. Megjithatë, Luteri nuk ishte një mendimtar modern në kuptimin e sotëm të fjalës. Ai mbeti njeri i kohës së vet, me kufizimet dhe paragjykimet e saj, dhe në vitet e mëvonshme shprehu qëndrime të ashpra antisemitike. Ta shohësh si reformator nuk do të thotë ta shndërrosh në figurë të pagabueshme. Do të thotë të kuptosh rëndësinë historike të sfidës që ngriti kundër abuzimeve të pushtetit fetar.
Një derë, një debat, një epokë e re
Rëndësia e 31 tetorit 1517 nuk qëndron vetëm te historia e një dokumenti me 95 teza. Ajo që e bëri këtë datë një pikë kthese ishte fakti se një murg guxoi të vinte në diskutim një praktikë të mbrojtur nga autoriteti më i fuqishëm fetar i Evropës Perëndimore. Ai kërkoi që besimi të mos kthehej në një mekanizëm tregtie dhe që ndërgjegjja e njeriut të mos trajtohej si burim të ardhurash.
Nga kjo përplasje lindi Reformimi Protestant, një proces që nuk solli vetëm ndryshime fetare, por ndikoi edhe në kulturë, arsim, politikë dhe në marrëdhënien e individit me autoritetin. Evropa nuk u bë menjëherë më e lirë dhe as konfliktet fetare nuk u zhdukën; përkundrazi, pasuan shekuj përplasjesh e luftërash. Por monopoli i dikurshëm fetar i Kishës Perëndimore u thye dhe historia e krishterimit mori një drejtim të ri.
Martin Luteri mbetet reformator sepse guxoi të kërkonte ndryshimin aty ku institucioni kërkonte bindje. Trashëgimia e tij nuk duhet gjykuar përmes adhurimit të verbër, por as nuk mund të zvogëlohet në kundërshtitë e personalitetit të tij. Në historinë e ideve, rëndësi ka edhe çasti kur një njeri ngre pyetjen që të tjerët kanë frikë ta bëjnë. Më 31 tetor 1517, ajo pyetje nisi të trondiste Evropën.