Bertolt Breht u ndaj nga jeta më 14 gusht 1956 në Berlinin Lindor
Nga Leonard Veizi
Nuk mund të thuash se Bertolt Brehti është pak i njohur në Shqipëri. Madje në vitin 1971, në Teatrin Popullor u vu në skenë një nga dramat e tij më domethënëse, “Arturo Ui”, e cila bëri jo pak bujë në mjediset artistike shqiptare. Dhe nuk duhet harruar se rolin e personazhit kryesor të kësaj drame e kanë luajtur dy aktorë, Kadri Roshi dhe Shkëlqim Basha. Pra, Bertolt Brehti mund të mos njihej gjerësisht si poet, por jo si dramaturg…
…“Pranimi me gjysmë zëri më nakatos zorrët e barkut”, shprehej gangsteri Arturo Ui, në një prej atyre replikave ku grotesku dhe kërcënimi ecin krah për krah. Plaku Dogsborou, Xhivola dhe Xhiri hajduti ishin personazhe të një bote të shtrembëruar, ku krimi, frika dhe pushteti ndërtonin të njëjtën skenë. Arturo Ui, gangsteri imagjinar i Çikagos së vitit 1930, përpiqet të marrë nën kontroll trustin e lulelakrës dhe, për ta bërë këtë, eliminon pa mëshirë kundërshtarët. Por pas kësaj historie të çuditshme fshihet një histori shumë më e frikshme.
Brehti e shkroi “Arturo Ui” si një alegori të ngritjes së Adolf Hitlerit dhe të nacional-socializmit në Gjermani. Çikagoja e gangsterëve bëhet kështu një pasqyrë e Berlinit politik; trusti i lulelakrës zë vendin e strukturave ekonomike që u vunë nën ndikimin nazist, ndërsa Ui shndërrohet në një karikaturë të errët të Hitlerit. Pikërisht këtu qëndron forca e dramës: Brehti nuk përpiqet ta tregojë diktatorin si një përbindësh të lindur jashtë shoqërisë, por si një figurë që ngjitet hap pas hapi, duke shfrytëzuar frikën, korrupsionin, dobësinë e institucioneve dhe kompromiset e atyre që mendojnë se mund ta përdorin për interesat e tyre.
Bertolt Brehti lindi më 10 shkurt 1898 në Augsburg, në Bavari, dhe vdiq më 14 gusht 1956 në Berlinin Lindor. Në jetën e tij prej gati gjashtë dekadash ai nuk ishte vetëm një dramaturg. Ishte poet, regjisor, teoricien teatri dhe një prej mendjeve më të rëndësishme që ndryshuan mënyrën se si publiku e përjeton një shfaqje. Ai besonte se teatri nuk duhej vetëm të emociononte spektatorin, por edhe ta detyronte të mendonte. Prandaj krijoi atë që u njoh si “teatri epik”, një formë teatrale që kërkonte ta mbante publikun zgjuar, kritik dhe të vetëdijshëm për atë që po shihte.
Në vend që spektatori të humbiste plotësisht brenda historisë, Brehti donte ta nxirrte herë pas here nga iluzioni skenik. Këngët, tabelat, ndërprerjet, rrëfimi i drejtpërdrejtë dhe mënyra e veçantë e interpretimit shërbenin për të krijuar një distancë mes publikut dhe personazhit. Nuk duhej vetëm të qaje me heroin; duhej të pyesje pse ai ndodhej aty. Nuk duhej vetëm të urreje tiranin; duhej të kuptoje se cilat rrethana e kishin bërë të mundur ardhjen e tij në pushtet.
Kjo ide e “distancimit” e bëri Brehtin një figurë të veçantë në teatrin e shekullit XX. Ai nuk kërkonte spektatorin e mpirë nga emocioni, por spektatorin që gjykon. Për të, teatri mund të ishte një lloj laboratori politik dhe shoqëror, ku njeriu nuk shihte vetëm fatin e personazheve, por edhe mekanizmat që prodhonin padrejtësinë.
Veprat e tij më të njohura përfshijnë “Nëna Kurajë dhe fëmijët e saj”, “Galileo”, “Njeriu i mirë i Sezuanit”, “Opera për tre groshë”, shkruar së bashku me kompozitorin Kurt Weill, dhe “Rritja e Arturo Uit”, ndoshta një prej satirave më të drejtpërdrejta politike të tij.
Por Brehti ishte edhe një poet i fuqishëm. Poezia e tij mbart të njëjtin tension që gjendet në teatrin e tij: njeriu i vogël përballë historisë së madhe, lufta për mbijetesë, pushteti, varfëria, dashuria dhe përgjegjësia morale. Në vargjet e tij, si edhe në skenë, ai nuk kënaqej me përgjigjet e gatshme.
Jeta e Brehtit vetë ishte e prekur nga tronditjet e shekullit që përshkroi. Pas ardhjes së nazistëve në pushtet më 1933, ai u largua nga Gjermania. Jetoi në mërgim në disa vende evropiane dhe më pas në Shtetet e Bashkuara. Në vitet e mërgimit shkroi disa prej veprave të tij më të rëndësishme. Pas Luftës së Dytë Botërore u vendos në Berlinin Lindor, ku themeloi, së bashku me Helene Weigel, teatrin “Berliner Ensemble”.
Brehti vdiq në moshën 58-vjeçare, më 14 gusht 1956, pikërisht në ditën kur, njëmbëdhjetë vjet më parë, bota kishte festuar fundin e luftës me Japoninë. Por nëse historia e shekullit XX pati diktatorët e saj, luftërat e saj dhe katastrofat e saj, Brehti pati mënyrën e vet për t’i vendosur të gjitha këto përballë një publiku: jo për t’i harruar, por për t’i gjykuar.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse “Arturo Ui” nuk mbeti vetëm një histori gangsterësh. Në duart e Brehtit, gangsteri i Çikagos bëhet hija e një diktatori europian. Dhe pyetja që mbetet pas perdes nuk është vetëm se si ngjitet një njeri në pushtet, por pse të tjerët e lejojnë të ngjitet.