14 tetor 1986 – vdekja e shkrimtarit
Nga Leonard Veizi
Nuk ishte thjesht shkrimtar. Ishte plaga e hapur e letërsisë shqipe. Një zë që nuk e mposhtën as censura, as mërgimi, as harresa. Një jetë e shkurtër mes Ninatit dhe Çikagos, e jetuar gjithmonë në kufi – mes atdheut që e dëboi dhe atdheut që e mbajti në zemër…
…Bilal Xhaferri lindi më 2 nëntor 1935, në fshatin Ninat, pranë Konispolit. Ishte i biri i Xhaferr Hoxhës. Jeta e tij nisi si një roman tragjik: në moshën tetëvjeçare humbi të ëmën, ndërsa dy vjet më vonë, regjimi komunist i pushkatoi të atin, të cilin e konsideronte antikomunist. Bilali mbeti jetim, me tri motra, nën kujdesin e gjyshit. Edhe gjyshi u shpall kulak dhe u shpronësua.
Që në fëmijëri, Bilali u përball me punë të rënda e me vështirësi të shumta. Punoi si korrier në Sarandë, normist në Sukth dhe gjeometër në kantieret e Krujës e të Ulzës. Dy klasa në një vit. Shkollë nate. Punë ditën. Libri shërbente për të shuar urinë.
Por fjala nuk e la.
Në vitet 1962–1963 botoi poezitë dhe tregimet e para në revistat dhe gazetat “Zëri i Rinisë”, “Drita”, “Nëntori” dhe “Ylli”. Në vitin 1966 botoi vëllimin me tregime “Njerëz të rinj, tokë e lashtë”, një vepër që spikati për realizmin dhe mënyrën e trajtimit të realitetit shoqëror. Një vit më pas iu botua “Lirishta e kuqe”, por libri nuk u hodh në qarkullim. Po atë vit, ai mori pjesë me romanin “Krastakraus” në konkursin kushtuar 500-vjetorit të vdekjes së Skënderbeut. Romani do të botohej vetëm në vitin 1993.
Xhaferri ishte një zë ndryshe.
Në vitin 1968, në një mbledhje të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, ai u përplas me qëndrimet letrare e ideologjike të kohës, duke kritikuar romanin “Dasma” të Ismail Kadaresë dhe duke e akuzuar autorin për shmangie nga doktrina komuniste. Ishte një qëndrim që duhet parë në kontekstin e presionit ideologjik të asaj kohe. Episodi mund të interpretohet në mënyra të ndryshme: si shprehje e një qëndrimi kritik, por edhe si një përplasje brenda vetë logjikës së realizmit socialist.
Ajo që pasoi ishte ndëshkimi politik dhe letrar. Xhaferrit iu mohua e drejta e botimit, u largua nga mjedisi letrar i kryeqytetit dhe u dërgua të punonte në fermën e Sukthit.
Më 30 gusht 1969, u arratis nga Shqipëria dhe kaloi në Greqi. Në vitin 1970 emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Fillimisht u vendos në Boston, ku bashkëpunoi me gazetën “Dielli” deri në vitin 1972. Më pas, në vitin 1974, u vendos në Çikago.
Aty nisi një kapitull i ri i jetës së tij: themelimi dhe drejtimi i revistës “Krahu i shqiponjës” (Eagle’s Wing), botim i Lidhjes Çame. Përmes saj, Xhaferri punoi si botues, redaktor dhe publicist, duke i dhënë zë çështjes çame dhe çështjeve kombëtare shqiptare. Revista u botua në shqip dhe anglisht, duke u kthyer në një hapësirë të rëndësishme të veprimtarisë së tij në mërgim.
Në mërgim u bë zëri i Çamërisë, i Kosovës dhe i një Shqipërie për të cilën nuk mund të flitej lirisht brenda kufijve të saj. Publicist, poet, botues, veprimtar. Shqiptar pa atdhe, por me Atdheun brenda.
Më 14 tetor 1986, në Çikago, Bilal Xhaferri u nda nga jeta në rrethana që kanë nxitur pikëpyetje. Ai iu nënshtrua një ndërhyrjeje kirurgjikale për një tumor në kokë. Ndonëse ndërhyrja u konsiderua e suksesshme, ai nuk u zgjua më. Me kalimin e viteve janë hedhur dyshime dhe janë ngritur pretendime për rrethana të paqarta të vdekjes së tij, por këto nuk duhen paraqitur si fakte të provuara pa dokumente që i mbështesin.
Ishte vetëm 50 vjeç.
Eshtrat e tij u riatdhesuan më 6 maj 1996 dhe prehen në Sarandë. Në vitin 1993, Presidenti Sali Berisha e dekoroi me titullin “Martir i Demokracisë”. Më vonë, Xhaferrit iu dha edhe titulli “Nderi i Kombit” nga Presidenti Bamir Topi. Shtëpia e tij në Ninat është kthyer tashmë në shtëpi-muze.
Bilal Xhaferri mbetet portreti i shkrimtarit që nuk iu nënshtrua heshtjes dhe që nuk e gjeti lehtë vendin e vet as në atdhe, as në mërgim. U akuzua dhe u përjashtua, por më vonë u rivlerësua si një nga zërat e veçantë të letërsisë dhe publicistikës shqiptare. Në Tiranë, vepra e tij u la gjatë në hije; në mërgim, ai luftoi që fjala shqipe të mos humbiste lidhjen me atdheun.
Por fjala e tij mbeti.
E mbeti edhe “Lirishta e kuqe”, libri që nuk e lanë të qarkullonte lirshëm. Një simbol i fatit të shkrimtarit, vepra e të cilit u përball me censurën, por nuk u zhduk prej saj.