Nga Leonard Veizi
5 Maji si “Dita e Europës” nuk është vetëm përkujtimi ceremonial i një deklarate diplomatike; është një test i përditshëm i aftësisë së kontinentit për të qenë më shumë se një bashkim interesash. Ajo lidhet drejtpërdrejt me “Deklaratën Shuman” kur Robert Shuman hodhi idenë e një Europe të ndërtuar mbi bashkëpunimin ekonomik dhe paqen e qëndrueshme. Në thelb, ishte një projekt politik për të neutralizuar historinë e dhunshme të kontinentit…
…Në fakt kemi dy data që lidhen me “Ditën e Europës”, 5 dhe 9 maj, por nuk janë të njëjta në kuptim dhe përdorim:
5 maji njihet si “Dita e Europës” nga Këshilli i Europës, sepse më 5 maj 1949 u themelua kjo organizatë. Megjithatë, kjo datë ka më pak peshë simbolike në diskursin publik krahasuar me 9 majin.
9 maji është dita zyrtare e Europës në kuadër të Bashkimi Europian. Ajo përkujton Deklarata Schuman, momenti kur u hodh themeli i integrimit europian modern.
Por sot, më shumë se shtatë dekada më pas, pyetja është më pak romantike dhe më konkrete: A është Europa ende një projekt vlerash, apo është reduktuar në një mekanizëm teknik që menaxhon kriza?
Sfidat e reja
Bashkimi Europian lindi si një përgjigje ndaj shkatërrimit, por sot përballet me sfida që nuk zgjidhen me traktate standarde: fragmentim politik, rritje të populizmit, lodhje nga zgjerimi dhe një hendek gjithnjë e në rritje mes institucioneve dhe qytetarëve. Ideja e solidaritetit europian shpesh përplaset me realitetin e interesave kombëtare.
Për vende si Shqipëria, kjo ditë nuk është vetëm simbolikë; është një aspiratë që ende pret të konkretizohet. Europa për ne nuk është vetëm një hapësirë gjeografike, por një standard funksionimi: shtet ligjor, institucione të qëndrueshme dhe ekonomi konkurruese. Megjithatë, rreziku qëndron në keqkuptimin e madh: Europa nuk është një destinacion që të pranon automatikisht, por një model që duhet ndërtuar nga brenda.
Ankthi strategjik
Sot, siguria nuk merret më si e mirëqenë. Lufta në Ukrainë ka rikthyer konfliktin konvencional në kontinent, ndërsa tensionet nga Rusia te Lindja e Mesme e kanë detyruar Europën të rishikojë kapacitetet e saj ushtarake.
Arkitektura e sigurisë europiane ka qenë për dekada e ndërtuar mbi NATO-n (Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut), një pakt që lidhi mbrojtjen e Europës me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Por çdo sinjal, qoftë edhe retorik, për një tërheqje amerikane apo dobësim të angazhimit transatlantik, prodhon një efekt të menjëhershëm: pasiguri strategjike. Europa po kupton se garancia e saj mund të mos jetë më aq e pakushtëzuar sa dikur.
Europa po kalon nga një epokë e sigurisë së deleguar te një epokë ku duhet të mbajë peshën e vet.
Dilema e autonomisë
Kjo ka sjellë një kthesë: rritje të buxheteve të mbrojtjes dhe diskutime për “autonomi strategjike”. Megjithatë, këtu shfaqet kufizimi: Franca kërkon pavarësi strategjike, Gjermania ruan kujdesin institucional, ndërsa Europa Lindore mbështetet fort tek ombrella amerikane si garancia e vetme e besueshme.
Pretendimi për një dobësim të NATO-s mbetet më shumë një skenar presioni politik sesa një realitet i menjëhershëm, por perceptimi ka ndryshuar: besimi nuk është më absolut.
Bilanci praktik
Kjo ditë duhet të shërbejë më pak për retorikë dhe më shumë për bilanc. Pyetja për ne mbetet: Sa europianë jemi në praktikë, jo në deklarata? Sa funksionon ligji, sa respektohen institucionet dhe sa meritokraci ka në sistem?
Në fund të fundit, Europa nuk është një mit për t’u adhuruar, por një kontratë për t’u respektuar. Dhe çdo shoqëri që pretendon të jetë pjesë e saj, duhet ta nënshkruajë atë kontratë jo në Bruksel, por në ndërgjegjen e saj institucionale.