Nga Leonard Veizi
Më 20 nëntor 1910, në stacionin e vogël hekurudhor të Astapovos, në moshën 82-vjeçare, mbylli sytë Leon Tolstoi. Vdiq larg shtëpisë, larg pasurisë, larg gruas me të cilën kishte jetuar 48 vjet dhe kishte lindur 13 fëmijë. Vdiq në një dhomë të huaj, në shtratin e shefit të stacionit, ndërsa jashtë, në të ftohtë, ishin mbledhur gazetarë nga gjithë bota, kureshtarë dhe besimtarë që prisnin lajmin e fundit. Edhe vdekja e tij dukej si fundi i një romani të shkruar prej tij: një plak që largohet natën nga shtëpia, në fshehtësi, për të vdekur siç kishte jetuar vitet e fundit — në kërkim të së vërtetës.
Djaloshi që donte gjithçka
Leon Nikolajeviç Tolstoi lindi më 9 shtator 1828 në Jasnaja Poljana, në një familje aristokrate ruse. Mbeti jetim herët. U rrit me vëllezër e motra, mes librave, natyrës dhe rregullave të rrepta të një bote që po vdiste. Si i ri, ishte gjithçka përveç një shenjtori: luante bixhoz, pinte, vraponte pas kënaqësive, humbiste para, pastaj pendohej me lot. Shkoi në universitet dhe e la përgjysmë. Shkoi në ushtri, luftoi në Krime, pa vdekjen nga afër dhe shkroi për të me një sinqeritet që tronditi Rusinë. Atëherë e kuptoi se kishte një dhunti të rrallë: dinte të hynte brenda shpirtit të njeriut dhe të rrinte aty gjatë. Të dëgjonte jo vetëm çfarë thoshte, por çfarë mendonte ndërsa thoshte të kundërtën.
Dy monumente
Me “Lufta dhe paqja” (1865-1869), Tolstoi nuk shkroi thjesht një roman për Napoleonin dhe Rusinë. Shkroi një botë të tërë: mbi 500 personazhe, beteja që të lënë pa frymë, ballo, dashuri, tradhti, frikë, lutje. Në qendër nuk është as Napoleoni, as Kutuzovi. Në qendër është pyetja: çfarë e lëviz historinë? Gjeneralët apo njerëzit e zakonshëm që nuk e dinë as vetë pse po luftojnë?
Me “Ana Karenina” (1873-1877), zbriti edhe më thellë. Fillon me një nga fjalitë më të famshme të letërsisë: “Të gjitha familjet e lumtura ngjajnë me njëra-tjetrën, çdo familje e palumtur është e palumtur në mënyrën e vet.”
Ana nuk është thjesht një grua që tradhton burrin. Është një grua që kërkon të jetojë me të vërtetë, në një shoqëri që të lejon të gënjesh, por jo të duash hapur. Tolstoi e gjykon dhe e do njëkohësisht. Dhe pikërisht kjo dyzim e bën romanin të pavdekshëm.
Dy libra. Dy monumente. Mjaftueshëm për ta bërë Tolstoin të pavdekshëm. Por atij nuk i mjaftuan.
Kriza që i ndryshoi jetën
Rreth moshës 50-vjeçare, kur kishte famë, para, tokë, grua dhe fëmijë, Tolstoi ra në një krizë të thellë shpirtërore. E përshkruan vetë te “Rrëfimi”: Kishte gjithçka, por nuk e kuptonte më pse duhet të jetonte. Mendonte për vetëvrasje. E frikësonte absurditeti i jetës: lind, lufton, fiton, plakesh, vdes — dhe pastaj?
Nga kjo krizë nuk doli si shkrimtar, por si profet moral.
Filloi të jetonte si fshatar: punonte tokën, mbathte këpucë që i qepte vetë, hiqte dorë nga luksi, nga gjuetia, nga mishi, nga duhani. Kundërshtoi dhunën në çdo formë. Kundërshtoi luftën, ushtrinë, gjykatat, burgjet, dënimin me vdekje. Kundërshtoi Kishën zyrtare, që sipas tij kishte tradhtuar Krishtin duke u bërë pjesë e pushtetit. Për këtë, Kisha Ortodokse Ruse e përjashtoi në vitin 1901.
Shkroi ese që u lexuan në gjithë botën: për moralin, për arsimin, për besimin, për pronën, për mosdhunën. Idetë e tij frymëzuan më vonë Gandin, i cili e quante mik dhe mësues, dhe përmes Gandit, frymëzuan lëvizjet paqësore të shekullit XX.
Tolstoi u bë një paradoks i gjallë: një kont që predikonte barazinë, një aristokrat që mbronte fshatarët, një shkrimtar i famshëm që nuk besonte më te fama.
Burri që nuk u pajtua kurrë me veten
Ironia më e madhe e jetës së tij ishte familja. Gruaja e tij, Sofia, kishte kopjuar me dorë “Lufta dhe paqja” shtatë herë. E kishte dashur, e kishte rritur familjen, por nuk e kuptonte dot burrin që donte t’ia falte pasurinë fshatarëve dhe të jetonte si i varfër. Në shtëpinë e Jasnaja Poljanës, mes librave dhe fëmijëve, nisi një luftë e heshtur që zgjati vite: ai kërkonte thjeshtësi, ajo kërkonte siguri. Ai kërkonte Zotin, ajo kërkonte burrin.
Më 28 tetor 1910, në orën 5 të mëngjesit, Tolstoi u ngrit fshehurazi, la një letër dhe iku. Me vete mori vetëm pak gjëra. Kishte 82 vjeç dhe ishte i sëmurë. Udhëtoi me tren, u ftoh, i ra pneumonia dhe u ndal në Astapovo.
Aty vdiq dhjetë ditë më vonë.
Sofia erdhi me vrap, por nuk e lanë ta shihte deri në çastet e fundit. Thuhet se fjalët e tij të fundit ishin: “Të kërkosh, të kërkosh gjithmonë…”
Pse e lexojmë ende?
Tolstoi u nominua disa herë për Çmimin Nobel në Letërsi, nga viti 1902 deri në 1906, si dhe për Çmimin Nobel për Paqen. Nuk e mori kurrë. Sot kjo duket si një nga gabimet më të mëdha në historinë e Nobelit, por ndoshta vetë Tolstoi do të qeshte: ai nuk besonte më te çmimet.
Ai la pas një pyetje që nuk e braktisi kurrë: Si duhet të jetojë njeriu?
Dhe pikërisht për këtë, veprat e tij nuk lexohen sot vetëm si kryevepra letrare. Lexohen si përpjekje për të kuptuar njeriun; pasionet e tij, hipokrizinë, frikën nga vdekja, nevojën për dashuri dhe për kuptim.
Tolstoi nuk e gjeti kurrë përgjigjen përfundimtare. Por e kërkoi deri në frymën e fundit. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, 116 vjet pas vdekjes, ne vazhdojmë ta lexojmë. Sepse edhe ne, si ai, vazhdojmë të kërkojmë.
