21 Gusht 1940 – Pas atentatit një natë më parë ndahet nga jeta Leon Trocki
Nga Leonard Veizi
Më 20 gusht 1940, në një lagje të qetë të Meksiko Siti, heshtja u thye nga një britmë. Leon Trocki, një nga udhëheqësit kryesorë të Revolucionit të Tetorit dhe kundërshtari më i njohur i Stalinit në mërgim, u godit në kokë me një kazmë akulli nga Ramón Mercader, një agjent i lidhur me shërbimet sekrete sovjetike. I plagosur rëndë, por ende i vetëdijshëm, Trocki u dërgua në spital. Vdiq të nesërmen, më 21 gusht 1940.
Me vdekjen e tij mbyllej në mënyrë tragjike jeta e një prej figurave më të diskutueshme të revolucionit rus: organizator i fuqishëm i pushtetit bolshevik, krijues dhe komandant i Ushtrisë së Kuqe, por më pas armiku politik i Stalinit dhe një nga viktimat më të njohura të terrorit sovjetik jashtë kufijve të Bashkimit Sovjetik.
Nga revolucionar në të përndjekur
I lindur si Lev Davidoviç Bronshtein më 1879 në Yanovka, në territorin e Ukrainës së sotme, Trocki u përfshi që në rini në lëvizjen revolucionare ruse. Pas viteve të burgimit dhe internimit, ai u bë një nga figurat më të njohura të socializmit revolucionar rus.
Në vitin 1917 u bashkua me bolshevikët dhe u bë një nga drejtuesit kryesorë të Revolucionit të Tetorit. Pas marrjes së pushtetit, shërbeu si Komisar i Popullit për Punët e Jashtme dhe më pas si Komisar i Popullit për Luftën. Në këtë detyrë drejtoi organizimin e Ushtrisë së Kuqe dhe luajti rol vendimtar në fitoren bolshevike gjatë Luftës Civile.
Trocki dhe Shqipëria
Lidhja e Trockit me çështjen shqiptare ishte e tërthortë, por historikisht interesante.
Në nëntor 1917, si Komisar i Popullit për Punët e Jashtme, Trocki urdhëroi publikimin e dokumenteve të fshehta diplomatike të trashëguara nga regjimi carist dhe nga qeveria e përkohshme. Qëllimi politik ishte ekspozimi i diplomacisë sekrete dhe i planeve territoriale të Fuqive të Mëdha.
Mes këtyre dokumenteve ishte edhe Traktati i Fshehtë i Londrës, i nënshkruar më 26 prill 1915 nga Britania e Madhe, Franca, Rusia dhe Italia. Marrëveshja kishte për qëllim të siguronte hyrjen e Italisë në Luftën e Parë Botërore në krah të Antantës. Në këmbim, Italisë i premtoheshin përfitime të mëdha territoriale në Evropë dhe në hapësirat e Perandorisë Osmane.
Për Shqipërinë, rëndësi të veçantë kishin nenet 6 dhe 7. Italia do të merrte sovranitetin e plotë mbi Vlorën, ishullin e Sazanit dhe territorin përreth. Në pjesën qendrore parashikohej një shtet i vogël shqiptar autonom dhe i neutralizuar, ndërsa Italia duhej të mos kundërshtonte, në rrethana të caktuara, ndarjen e pjesëve veriore dhe jugore të Shqipërisë midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë. Italisë i jepej gjithashtu një rol të veçantë në përfaqësimin e Shqipërisë në marrëdhëniet me fuqitë e tjera.
Kështu, publikimi i dokumentit nga qeveria bolshevike nxori në dritë një prej planeve sekrete që cenonin drejtpërdrejt tërësinë territoriale dhe pozitën ndërkombëtare të shtetit shqiptar.
Kjo nuk do të thotë se Trocki u shndërrua në një mbrojtës të posaçëm të çështjes shqiptare. Nuk ka bazë të mjaftueshme për ta paraqitur atë si një politikan të angazhuar drejtpërdrejt për Shqipërinë. Roli i tij ishte ai i publikuesit të një dokumenti që zbulonte pazaret territoriale të diplomacisë së fshehtë evropiane.
Lufta për pushtet
Pas vdekjes së Leninit në vitin 1924, lufta për drejtimin e Bashkimit Sovjetik u ashpërsua. Trocki mbështeste teorinë e “revolucionit të përhershëm”, ndërsa Stalini ndërtoi gradualisht doktrinën e “socializmit në një vend”.
Trocki humbi betejën politike. U përjashtua nga Partia Komuniste në vitin 1927, u dëbua nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1929 dhe nisi një jetë të gjatë mërgimi. Fillimisht u vendos në Turqi, më pas jetoi në Francë dhe Norvegji, përpara se të merrte azil në Meksikë në vitin 1937.
Në mërgim vazhdoi të shkruante kundër Stalinit dhe të organizonte rrymat trockiste ndërkombëtare. Në vitin 1938 themeloi Internacionalen e Katërt, si alternativë ndaj Internacionales Komuniste të kontrolluar nga Moska.
Atentatet
Trocki e dinte se ishte një objektiv i mundshëm i vrasjes. Më 24 maj 1940, një grup i armatosur i drejtuar nga piktori meksikan dhe komunist David Alfaro Siqueiros sulmoi shtëpinë e tij në Coyoacán. Trocki dhe familja e tij shpëtuan.
Por atentati i dytë do të ishte fatal.
Më 20 gusht 1940, Ramón Mercader, i cili kishte fituar gradualisht besimin e rrethit të Trockit nën identitetin Jacques Mornard, hyri në studion e tij me një artikull që i kërkoi revolucionarit ta lexonte. Nën rroba kishte fshehur një kazmë akulli me bisht të shkurtuar.
Kur mbetën vetëm, Mercader e goditi Trockin në kokë. Goditja ishte e tmerrshme, por nuk e vrau menjëherë. Trocki u përlesh me atentatorin dhe truprojat ndërhynë. Kur ata nisën ta rrihnin Mercaderin, Trocki u kërkoi të mos e vrisnin: ai duhej të fliste.
Trocki u dërgua në spital dhe iu nënshtrua ndërhyrjes kirurgjikale. Megjithatë, plagët ishin fatale. Ai vdiq më 21 gusht 1940. Mercader u arrestua, u gjykua nga autoritetet meksikane dhe u dënua me 20 vjet burg.
Një vrasje me firmën e një epoke
Vrasja e Trockit u pa gjerësisht si kulmi i përndjekjes së tij nga aparati stalinist. Mercader ishte një komunist spanjoll i lidhur me operacionin e shërbimeve sekrete sovjetike; dokumentacioni i mëvonshëm ka ndriçuar më tej përgatitjen dhe organizimin e atentatit.
Trocki mbeti një figurë thellësisht kontradiktore. Ai ishte një nga ndërtuesit e pushtetit bolshevik dhe një figurë e rëndësishme e dhunës revolucionare, por njëkohësisht u kthye në kundërshtarin më të famshëm të sistemit stalinist që doli nga ai revolucion.
Pikërisht kjo e bën historinë e tij kaq të pazakontë: njeriu që ndihmoi të ndërtohej shteti revolucionar sovjetik përfundoi i vrarë larg Rusisë, nga një agjent i aparatit që kishte lindur prej të njëjtit revolucion.
Sot shtëpia e tij në Coyoacán është muze. Por trashëgimia e Trockit nuk është vetëm një çështje muzeale. Ajo mbetet pjesë e debatit mbi revolucionin, pushtetin, dhunën politike dhe kufirin e hollë mes idealit revolucionar dhe shtetit që kërkon ta mbrojë atë me çdo kusht.